Libri "Kėnga e kėngėve"
Rezart Beka
Problemet qė shfaqen gjatė studimit tė kėtij libri janė tė shumta dhe disa prej tyre cėnojnė drejtpėrdrejt besueshmėrinė e tij.
1. Autorėsia dhe datimi
Autorėsia. Libri, nė hyrjen e tij (1:1), na siguron se kjo vepėr ėshtė shkruar e tėra nga vetė mbreti Salomon. Mirėpo RSV e vitit 1952 e pėrgėnjeshtron kėtė pretendim duke pohuar: Ndėrkohė qė librit i ėshtė dhėnė emri i Salomonit, autorėt e vėrtetė janė tė panjohur (The Holy Bible- Revised Standard Version, Cokesbury 1952, f. 13).
Ky pohim gjen vend edhe nė njė pėrkthim tė Biblės nė italisht, ku nė lidhje me autorin e kėsaj vepre komentohet: Autori ėshtė i panjohur (La Sacra Bibbia, Edizione Paoline 1968, f. 757).
Dom Simon Filipaj, nė pėrkthimin e tij tė Biblės nė gjuhėn shqipe, shkruan gjithashtu: Megjithėse nė libėr pohohet se ėshtė kėnga e Salomonit, tė gjithė pohojnė se autori ėshtė i panjohur dhe fshihet nėn pseudonimin si tė ishte Salomoni. Dihet se ky ėshtė njė trill letrar, sepse vetė fjalori me shumė aramaizime e fjalė persiane na siguron se duhet tė jetė krijuar shumė kohė pas Salomonit (Bibla, pėrkthim dhe shtjellim nga Dom Simon Filipaj, vep. e cit., f. 876).
Po pėrse autori i kėtij libri pėlqeu tė mos e shfaqė identitetin e tij dhe tė fshihet nėn pseudonimin e Salomonit? Nga se druhej ai? Pėrse e kishte kaq tė vėshtirė tė shfaqej nė publikun e gjėrė me personalitetin e tij tė vėrtetė?
Carlo Ghidelli i pėrgjigjet kėshtu kėsaj pyetje: Bibla saktėson se libri ėshtė shkruar nga Salomoni...por ekspertėt mendojnė se kėtė vepėr e ka shkruar rreth shekullit tė IV (p.e.s.) njė poet i madh dhe i panjohur, i cili, siē ishte zakon nė botėn e lashtė, duke vendosur veprėn nėn autorėsinė e njė personazhi tė famshėm, ka dashur ti jap asaj autoritet mė tė madh. (Carlo Ghidelli, nė Due Storie damore, vėll. 24 i kolanės Per Capire la Bibbia, shtėpia botuese Ave, Romė 1994, f. 18).
Pra, autori druhej se mos vepra e tij nuk pranohej nga lexuesi i gjėrė dhe duke e vendosur atė nėn emrin e Salomonit, qė ishte njė personazh i shquar nė historinė e Izraelit, ai mendonte se do tė ishte mė e lehtė qė libri i tij tė pranohej nga masa e gjėrė si vepėr autoritare, ndaj sė cilės duhej treguar nderim.
Datimi. Salomoni ka jetuar aty rreth shekullit tė X p.e.s. dhe nėse ky libėr do tė ishte vepėr e tij, siē pretendohet nė hyrjen e tekstit (1:1), data e hartimit tė kėtij libri do tė ishte lehtėsisht e pėrcaktueshme.
Mirėpo ėshtė e pamundur tė vendoset data e hartimit tė kėtij libri nė shekullin e X gjatė mbretėrimit tė Salomonit (The Bible, New International Version, 1983, f. 1003).
Pas kėrkimeve tė hollėsishme socio-linguisitke, studiuesit arritėn nė pėrfundimin se kėtė vepėr e ka shkruar rreth shekullit tė IV (p.e.s.) njė poet i madh dhe i panjohur. (Carlo Ghidelli, vėll. 24 i serisė Per Capire la Bibbia, vep. e cit., f. 18. Tė shihet edhe: La Bibbia- Traduzione Interconfessionale in Lingua Corrente, Torino 1986, f. 933)
Pra, ndryshe nga ajo qė pohohet nė hyrjen e vetė librit, kjo vepėr ka pėrfunduar rreth gjashtė shekuj pas vdekjes sė Salomonit.
2. Interpretimi
Problemi mė i madh i librit Kėnga e Kėngėve kishte dhe ka lidhje me interpretimin e tij: kemi tė bėjmė mė njė poemė tė shenjtė apo profane? A duhet interpretuar sipas kuptimit natyralist, njerėzor, d.m.th. tė njė dashurie thjesht njerėzore, apo i duhet dhėnė njė kuptim shpirtėror, i njė dashurie mė tė lartė, si p.sh. asaj hyjnore? (La Sacra Bibbia, Edizione Paoline 1968, f. 757).
Teksti i sipėrcituar sjell, pas kėtyre fjalėve, njė apologji nė mbrojtje tė tezės sė dytė. Kjo ėshtė, njėkohėsisht, edhe teza qė njihet mė sė shumti nė mesin e tė krishterėve tė thjeshtė. E vėrteta qėndron se mbi interpretimin e kėtij libri, teologėt e krishterė kanė shprehur tre mendime tė ndryshme.
Mendimi i parė mbėshtet interpretimin e kėsaj vepre si njė poemė kushtuar thjesht dashurisė profane njerėzore. Ky njihet si interpretimi i fjalėpėrfjalshėm i veprės.
Mendimi i dytė ėshtė nė favor tė interpretimit simbolik tė veprės. Studiuesit qė pėrkrahin kėtė mendim, shohin nė vargjet e kėsaj poeme dashurinė e Hyjit ndaj popullit tė zgjedhur, tė Krishtit ndaj Kishės, tė Shpritit tė Shenjtė ndaj Marisė, tė Hyjit ndaj njerėzimit e kėshtu me rradhė.
Mendimi i tretė, i shfaqur kohėt e fundit, shkon nė drejtim tė njohjes sė kėsaj vepre nė kuadrin e njė rituali tė trilluar nga njė kult pagan dhe bashkimi seksual i njė femre dhe mashkulli ėshtė tipari qendror i saj. Kjo pėrbėn atė qė njihet si interpretimi mitologjik i veprės.
Nė rradhėt e tė krishterėve tė thjeshtė njihet vetėm forma e dytė e interpretimit tė kėsaj vepre. Pėr ēdo tė krishterė qė frekuenton ambjentet kishtare nuk ka dyshim se ky libėr duhet komentuar nė formė alegorike. Ky besim ushqehet si nga autoritetet klerikale, ashtu edhe nga literatura e vėnė nė dispozicion tė besimtarėve.
Kjo mėnyrė e interpretimit tė veprės i ka bazat nė shkrimet e teologėve tė njohur tė krishterė. Forma mė e pėrhapur e intepretimit tė saj ėshtė ajo qė sheh nė kėtė vepėr dashurinė e Krishtit ndaj Kishės sė tij.
Disa nga emrat mė tė njohur qė kanė mbėshtėtur kėtė formė interpretimi kanė qenė Hipoliti (234), Origjeni (254), Jeronimi (420), Agustini (430) etj..
Ata qė shihnin nė kėtė vepėr bashkimin mistik tė shpirtit tė besimtarit me Krishtin ose Zotin kanė qėnė: Origjeni, Teodoreti (457), Shėn Bernardi (1153) Madame J. M. Guyon (1717), M. Stuart (1845) etj..
Lista e interpretimeve alegorike dhe e teologėve qė e kanė mbėshtetur atė mund tė zgjatet shumė mė tepėr.
Siē shihet, kjo mėnyrė interpretimi i ka rrėnjėt nė shkrimet e figurave tė hershme tė Krishtėrimit.
Mirėpo forma mė e hershme e interpretimit e trajton kėtė libėr si njė koleksion tė gjerė tė mė shumė se njė duzine kėngėsh erotike (The Cambridge Annotated Study Bible- New Revised Standard Version, Notes and references by Howard Clark Kee, Kembrixh 1993, f. 53).
Fakti se interpretimi i fjalėpėrfjalshėm ėshtė mė i hershėm se ai alegorik pranohet si nga studiuesit ēifutė, ashtu edhe nga ata tė krishterė.
George Fohrer thotė nė veprėn e tij: Interpretimi i natyrshėm i kėtij libri si njė shprehje e dashurisė erotike ka qenė mė i hershmi dhe ka ardhur spontanisht. Nė Ant. viii. 7.3., Jozef Flavi e pranon atė si pėrshkrues tė qartė tė lavdisė sė Salomonit; sipas Mishna Taanit 4.8, njerėzit e thjeshtė e kuptonin librin fjalė pėr fjalė. Mallkimi i Rabbi Akibas pėr ata qė e nėnshkruanin atė nė shtėpinė e martesės tregon tė njejtėn gjė pėr shekullin e dytė. Mė vonė, megjithatė, ky interpretim u ndrydh; Teodori i Mopsuestias u dėnua pas vdekjes nga Konēili i Pestė i Kostandinopojės (553) pėr mbėshtetjen e tij dhe mė 1545-ėn Kastelio u syrgjynos nga Gjeneva pėr kėtė dhe herezi tė tjera. (Geoge Fohrer nė Introduction to the Old Testament, vep. e cit., f. 300).
Pra, interpretimi mė i hershėm, mė i natyrshėm dhe mė afėr datės sė daljes nė dritė tė kėtij libri sheh nė kėtė poemė njė himn kushtuar dashurisė profane njerėzore. Mė vonė, ky interpretim u dėnua nga Kisha dhe vendin e tij e zuri ai alegorik. Ateherė lind pyetja se pėrse u ndėrmor njė veprim i tillė si nga autoritetet ēifute, ashtu edhe nga ato tė krishtera?
Nė njė nga pėrkthimet e Biblės nė gjuhėn italiane komentohet kėshtu: Hareja e kėsaj poezie dashurie, kaq e mangėt nga ēdo lloj mendimi fetar, ka krijuar shpesh ngurrim tek lexuesit, tė cilėt kanė pyetur veten se ēkuptim mund tė ketė nė Bibėl ekzistenca e himneve kushtuar dashurisė tokėsore (La Bibbia- Traduzione Interconfessionale in Lingua Corrente, vep. e cit., f. 933).
Mungesa e mesazhit hyjnor nė kėtė vepėr ka qenė diēka qė nuk mund tė gėlltitej lehtė sidomos nga ēifutėt. Fakti se nė tė nuk pėrmendet kurrė emri i Hyjit pėrbėnte njė problem edhe mė tė madh. Libri nė formėn origjinale, nė kuptimin e tij tė fjalėpėrfjalshėm, nuk mund tė pranohej si i shenjtė.
Nė kėto kushte, komentimi alegorik u pa si e vetmja zgjidhje pėr ti dhėnė veprės njė frymė hyjnore dhe pėr ta bėrė atė pjesė tė shkrimeve tė shenjta. (Pėr kėtė, tė shihet: Robert H. Pfeiffer, Introduction to the Old Testament, Harvard University, Harper & Brothers Publisher, Nju Jork 1941, f. 714; si dhe Introduction to the Old Testament, nisur nga Ernst Sellin, plotėsuar, rishikuar dhe rishkruar nga George Fohrer, vep. e cit., f. 301).
Kjo formė arbitrare interpretimi ka mbizotėruar e pashqetėsuar deri nė shekullin XVIII, kur doli nė pah njė kėndvėshtrim tjetėr i tė kuptuarit tė kėsaj vepre. Sipas mendimit tė ri, kjo vepėr ishte ...njė ritual i pėrshtatur nga njė kult pagan, nė tė cilin bashkimi seksual i njė femre dhe mashkulli ėshtė tipari qendror (The Cambridge Annotated Study Bible- New Revised Standard Version, Notes and references by Howard Clark Kee, Kembrixh 1993, f. 53).
Ky mendim, i cili pėrputhet me interpretimin mitologjik tė kėsaj vepre, filloi tė mbizotėrojė nė qarqet shkencore qė nga shekulli 18 e kėtej dhe erdhi si rezultat i studimeve krahasuese nė formė e pėrmbajtje ndėrmjet librit Kėnga e Kėngėve dhe shumė himneve aq tė pėrhapura nė Lindjen e Mesme, kushtuar dashurisė sė perėndive.
Disa nga studiuesit qė e mbėshtesin kėtė kėndvėshtrim janė: N. de Jassy (Le Cantique des Cantiques et le mythe dOsiris-Hetep. Paris, 1914); W. Erbt (Die Hebräer, viti 1906, f. 196-201); T. J. Meek (AJSL 39 [1922] 1-14; dhe nė Song of Songs. A Symposium, f. 48-79, Philadelphia, 1924); W. Wittekindt (Das Hohe Lied und siene Beziehungen zum Istarkult, 1926); W. L. Schoff (The Song of Songs. A Symposium, f. 80-120); E. Ebeling (ZDMG 78 [1924] lxviii f.); L. Waterman (JBL 44 [1925] 171-187) etj.
Nė ditėt tona, megjithėse u cilėsua si herezi kur u parashtrua nga Teodori i Mopsuestisė (vdekur rreth 428) dhe S. Kastelio (vdekur mė 1563), interpretimi i fjalėpėrfjalshėm i Kėngės sė Kėngėve ka mbizotėruar pėrfundimisht, por nė dy forma tė ndryshme, dramatike dhe lirike (Robert H. Pfeiffer nė Introduction to the Old Testament, vep. e cit., f. 715)
Forma mė e hershme e tė kuptuarit tė kėsaj vepre, sikurse pohohet edhe nga R. Pfeiffer, mė sė fundi u rikthye dhe u bė mbizotėruese nė kohėt tona dhe vepra, sikurse nė tė kaluarėn e hershme, shihet si dramė apo lirikė dashurie.
Ndėr studiuesit qė e shohin kėtė vepėr si dramė dashurie janė tė mėposhtmit: K.F. Stäudlin (1792), Ammon (1795), F.W.C. Umbreit (1820), F. Böttcher (1850), F. Hitzing (1855), C.D. Ginsburg (1857), E. Renan (1860), W. Robertson Smith (1876), J.G. Stickel (1888), S. Oettli (1889), Ch. Bruston (1891), S.R. Driver (1891), E. König (1893), W.F. Adeney (1895), A. Harper (1902), J. W. Rothstein (1911), L. Cicognani (1911), S. Minocchi (1924), G. Pouget dhe J. Guitton (1934) A. Hazan (1936) etj.
R. Pfeiffer, qė e pėmendėm pak mė lart, thotė: Dy prirje janė tė dukshme ndėrmjet atyre qė e trajtojnė Kėngėn e Kėngėve si koleksion i pavarur lirikash erotike. Disa e shohin atė si njė numėr kėngėsh folklorike tė recituara gjatė javės sė dasmave, tė tjerė nuk e njohin apo e nuk e pranojnė njė qėllim tė tillė nė poezitė nė formėn e tyre ekzistuese (po aty, faqe 716).
Studiuesit qė e konsiderojnė kėtė libėr si njė pėrmbledhje lirikash dashurie janė: J.G. von Herder (1778), J.F. Kleuker (1780), J.C.C. Döpke (1829), L. Zunz (1832), E.J. Magnus (1842), G.R. Noyes (1846), E. Meier (1854), H. Graetz (1871), E. Reuss (1879), D. Castelli (1892), W.W. Baudissin (1901), G. Jakob (1902), P. Haupt (1902, 1907), W. Straerk (1911), R. Dussaund (1919), A. Lods (1920), O. Eissfeld (1936), etj..
Ndėrsa studiuesit qė e shohin kėtė libėr si njė pėrmbledhje kėngėsh dasmash tė kompozuara pėr festime tė ngashme nė lashtėsi janė: J.G. Wetzstein (nė commentary of Franz Delitzch, 1875, f. 162-177), B. Stade (Geschichte des Volkes Israel, vėll. II, f. 197 f.), K. Budde (New World, Mars 1894, 56 ff.), E. Riehm (1889-91), C.H. Cornill (1891), E. Kautzch (1896), C. Siegfried (1898), T. K. Cheyne (1899, 1909), M. Jastrow, Jr. (1921), J. A. Bewer (1922), U. Cassuto (GSAI NS. 1 [1925] 23-52), E.J. Googspeed (AJSL 50 [1933-34] 102-104) etj..
Pas kėsaj pėrmbledhjeje tė shkurtėr tė formave, sipas tė cilave ėshtė interpretuar ky libėr, vihet re se interpretimi alegorik i kėtij libri ėshtė i vonshėm, i pambėshtetur dhe i pagjasė. Interpretimet e tjera mund tė jenė tė gjitha tė barazvlefshme. Pėmbajtja tepėr profane e tekstit ka qenė shqetėsuese pėr mė tė vjetėrit dhe pėrbėn problem ende sot pėr cilindo qė mbėshtet idenė e frymėzimin hyjnor tė kėtij libri.
Pas kėtyre qė thamė, mund ta kuptojmė mė mirė shqetėsimin e ngritur nė tekstin e pėrkthimit biblik nė gjuhėn italiane qė e pėrmendėm nė fillim tė kėsaj teme, sipas tė cilit problemi mė i madh i librit Kėnga e Kėngėve kishte dhe ka lidhje me interpretimin e tij: kemi tė bėjmė mė njė poemė tė shenjtė apo profane? (La Sacra Bibbia, Edizione Paoline 1968, f. 757)
|
|
