| Trajtimi Biblik dhe Kuranorė nė lidhje me konsiderimin e Marisė si Nėna e zotit |
Trajtimi Biblik dhe Kuranorė nė lidhje me konsiderimin e Marisė si Nėna e zotit
Senad Maku
Si Kurani ashtu edhe Bibla kur lexojmė pėr historinė e Merjemes/ Marisė nėnės sė Isaut a.s./Jezuasit, na tregojnė se ajo ishte e bekuar dhe se Zoti e dalloi me besim dhe karakter, gjithashtu e lartėsoi mbi tė gjitha gratė e botės.
Kėtė e vėrtetojnė si Bibla ashtu edhe Kurani Famėlartė. Bibla fillimisht tregon kontaktin dhe dialogun nė mes Engjėllit dhe Marisė ku thotė se: Engėlli hyri te ajo dhe tha: Tungjatjeta, o hirplote, Zoti ėshtė me ty; ti je e bekuar ndėr gratė. (Luka 1:28)
Gjithashtu edhe Kurani Famėlartė e tregon kėtė dialog ku thotė: Pėrkujto kur engjujt i thanė: Oj Mejreme, Allahu tė dalloi ty (me besim e karakter), dhe tė lartėsoi mbi gratė e botės. (Ali Imran 42)
Nė vazhdim kėto dy libra na e pėshkruajnė edhe mė tutje takimin-bisedėn e Engjėllit me Merjemen/ Marinė, ku thuhet se:
Por kur e pa atė, ajo mbeti e shqetėsuar nga fjalėt e tij, dhe pyeste vetveten ēfarė kuptimi mund tė kishte njė pėrshėndetje e tillė. Dhe engjėlli i tha: Mos ki frikė, Mari, sepse ke gjetur hir para Perėndisė. Dhe ja, ti do tė mbetesh shtatzėnė dhe do tė lindėsh njė djalė, dhe do t`ia vesh emrin Jezus. (Luka 1:29-31)
Ndėrsa Kurani Famėlartė e tregon nė kėtė mėnyrė: Pėrkujto kur engjėjt i thanė: Oj Mejreme, Allahu tė pėrgėzon me fjalėn e vet (me lindjen e njė fėmije si rezultat i fjalės sė Zotit) emri i tė cilit ėshtė Mesih, Isa, bir i Merjemes, i famshėm nė Dunja e Ahiret dhe nga tė afėrmit (e Zotit). (Ali Imran 45)
Pėrgjigja e Merjemes/ Marisė ndaj Engjėllit ishte:
Dhe Maria i tha engjėllit: Si do tė ndodhė kjo, pėrderisa unė nuk njoh burrė?. Dhe engjėlli duke u pėrgjigjur, i tha: Fryma e Shenjtė do tė vijė mbi ty dhe pushteti i Shumė tė Lartit do tė tė mbulojė me hijen e vet
. (Luka 1:34-35)
Kurani thotė: Ajo tha: Zoti im, si mund tė kemė unė djalė e mua smė ka prekur njeriu (nuk jam e martuar) ? Ai (Allahu) tha: Ja, kėshtu, Allahu krijon ēka tė dojė. Kur Ai vendos pėr njė ēėshtje, vetėm i thotė: Bėhu! Ajo menjėherė bėhet. (Ali Imran 47)
Gjatė lindjes sė Jezusit/ Isaut a.s., qė ishte njė mrekulli nė vehte sa ishte foshnje dhe qė Bibla nuk e cek, dhe me qėllim ėshtė e larguar kjo mrekulli nga Libri i tė Krishterėve Bibla, ėshtė rasti ku Jezusi/ Isau a.s. foli kur ishte foshnje nė djep. Kur populli e akuzonin nėnėn e tij Merjemen/ Marinė pėr tradhėti pasiqė e panė me foshnje, sepse ajo nuk ishte e martuar. Duke i thėnė: Si mund tė kesh lindur fėmijė pa qenė e martuar? Kur dihet se prej ēfar familjeje tė ndershme je, si ke mundur ta bėsh njė krim tė tillė? Kėto akuza dhe pyetje i bėheshin Merjemes sikur tė ishte autore e krimit. Merjemja (Maria) nuk u pėrgjigjte, heshte dhe bėnte me shenjė kah foshnja e porsalindur qė tė flisnin me tė, i cili do tu pėrgjigjej pyetjeve dhe akuzave qė i bėnin asaj. Zoti i Plotfuqishėm bėri mrekulli qė Isau a.s. tė flasė qysh foshnje i vogėl dhe ti demantoj shpifjet dhe akuzimet ndaj nėnės sė vet. Kėtė ngjarje e tregon Kurani Famėlartė, ku thotė:
Dhe duke e bartur ngryk shkoj me tė te tė afėrmit e vet ata i thanė: Oj Merjeme, ke bėrė njė punė shumė tė keqe! Oj motra e Harunit, babai yt nuk ishte njeri i prishur e as nėna jote nuk ka qenė e pamoralshme! Atėherė ajo u dha shenjė kah (Isai). Ata thanė: Si ti flasim atij qė ėshė foshnjė nė djep? Ai (Isai) tha: Unė jam rob i Allahut, mua mė ka dhėnė (ka caktuar tė mė japė) librin dhe mė ka bėrė Pejgamber. Mė ka bėrė dobiprurės kudo qė tė jem dhe mė ka porositur me namaz (falje) e zeqatė pėr sa tė jemė gjallė! Mė ka bėrė tė mirėsjellshėm ndaj nėnės sime, e nuk mė ka bėrė kryelartė as tė padėgjueshėm! Selami (shpėtim prej Allahut) ėshtė me mua ditėn kur u linda, ditėn kur tė vdes dhe ditėn kur tė dal (prej varrit) i gjallė! Kjo ėshtė (fjalė) e vėrtetė, rreth Isait, birit tė Merjemes nė tė cilin ata shkaktojnė dyshime. (Merjem 27-33)(1)
Gjithashtu Allahu xh.sh. nė Kuranin Famėlartė nė lidhje me Isaun a.s. dhe Nėnen e tij Merjemen thotė: Mesihu, bir i Merjemes, nuk ėshtė tjetėr, vetėm se i dėrguar; para tij pati shumė tė dėrguar. Nėna e tij ishte e drejtė (e ndershme). Qė tė dy ata ishin qė ushqeheshin (si njerėzit tjerė). Ja, si u sqarohen atyre argumentet dhe shih pastaj sesi i kthejnė shpinėn tė vėrtetės!. (Maide 75)
Ajetet na shtjellojnė dhe na tregojnė se Merjemja/ Maria ishte dhe do tė jetė njė grua e dalluar dhe e lartėsuar mbi gratė e botės. Ajo ishte e drejtė dhe e ndershme, duke hedhur poshtė shpifjet qė i bėhen nga Jehuditė duke e konsideruar atė tė pamoralshme edhe sot e kėsaj dite, ndėrsa pėr tė krishterėt ju tregon se, mos e ngritni nė shkallėn e hyjnisė, sepse si ajo po ashtu dhe Isai, fėmiu i saj, ishin qė ushqeheshin si njerėzit e tjerė. Allahu xh.sh. ju sqaron argumentet e tyre, por ata pastaj ia kthejnė shpinėn tė vėrtetės.
Njė ndėr ēėshtjet mė kontradiktore dhe tė theksuara nė historinė njerėzore ėshtė ēėshtja e Merjemes/Marisė dhe birit tė saj. A ishte (A ėshtė) ajo nėnė e njeriut apo e zotit?! Ajo, a e lindi zotin, apo njeriun? Nėse ajo ka lindur zotin, qenia e saj ēfarė duhet tė jetė? Me kėtė kėndvėshtrim ajo duhet tė jetė hyjneshė? Dhe sėrish kthyerje nė paganizmin(2) e lashtė grek, nėpėr hyjni dhe hyjnesha tė shpikura nga imagjinata njerėzore, e jo nė tė kundėrtėn pėr tė cilėn kishte ardhur h. Isau a.s./ Jezusi, qė vetėm njė Zot tė vėrtetė tė adhuronin njerėzit siē vepronte nėna e tij Merjemja/ Maria dhe ai a.s.
Nė disa nga sektet tė Krishtera (Katolikėt-Protestantėt-Ortodoksėt), sa i pėrket nėnės sė Jezusit, Marisė sė Virgjėr e cila e ka lindur Jezusin, konsiderohet, apo quhet Nėna e Zotit.(3)
Kisha ortodokse autoqefale shqiptare, sikur edhe kishat tjera ortodokse, Marinė e njeh si lindėse e Zotit (theotocos(4)). Nė historinė e krishterimit, qė prej shek. V diskutohet ēėshtja se Maria ka lindur Jezu Krishtin Zot apo Jezu Krishtin njeri. Shėn Cyrilli(5) nga Aleksandrija thotė: Nėse Jezu Krishti ėshtė Zot, atėherė edhe virgjėresha e shenjtė (Maria) qė e ka lindur atė ėshtė theotocos-nėna e Zotit. Prandaj, mendimi i pranuar nga ortodoksėt ėshtė se Maria ka lindur Zot dhe kėshtu ėshtė nėna e Zotit.(6)
Nėna e Jezusit e posedon njė pozitė tė lartė nė Krishterim. Sepse si rrjedhojė logjike vjen se nėse Jezusi ėshtė me tė vėrtetė ėshtė Zotė, atėherė nėna e tij duhet tė titullohet Nėna e Zotit.(7) Por, asnjė i krishterė nuk pretendon se Maria ėshtė gruaja e Zotit. Nė vitet nė vazhdim ėshtė kultivuar njė sėrė mėnyra tė respektimit deri nė adhurim dhe lutje drejtuar saj, edhe pse nė realitet ajo nuk ishte pėrpos nėnė biologjike e Jezusit. Ajo konsiderohet si arka e Besėlidhjes ku Hyji banon nė mesin e popullit (...) ėshtė Tempulli i Zotit, (...) vendi i pranisė sė Zotit, Shenjtorja e gjallė i tė Shenjtueshmit.(8)
Duke pasur parasysh adhurimet e devijuara qė bėhen nė Krishterizėm, duke adhuruar krijesat e Zotit tė Madhėruar, duke i hyjnizuar ato, nuk duhet lėnė anash pa e elaburuar ēėshtjen e Nėnės sė Jezusit, Marinė (Merjemen), gjė qė siē e cekėm mė lartė, qė tė krishterėt e quajnė Marinė si Nėna e zotit (Teodokos)(9) apo lindėsja e zotit tė cilėt disa sekte krishtere si ajo ortodokse tė cilėt e adhurojnė dhe bėhet pjesė e Trinisė sė Shenjtė e cila zė njė vend tė veēant.
Pėr shembull, nė kishėn ortodokse tė lindjes, ikonat e Jezusit, Marisė (nėnės sė Jezusit), Trinitetin etj. i paraqesin si simbole adhurimi dhe luten me pėrkushtim dhe besim tė veēantė. Njė vepėr referimi pėr ortodoksinė greke, shpjegon: Me besim dhe pėrkushtim tė veēantė, ne nderojmė mė tė shenjtėn Nėnėn e perėndisė, nėnėn e zotėrisė tonė, dhe kėrkojmė mbrojtjen dhe ndihmėn e saj.(10) Njė ndėr ikonat mund ta vėreni nė foto dhe mėnyren e shenjtėrimit tė Marisė dhe njė lloj Triniteti:
Nė vitin 431 tė erės sonė, nė Efes u mblodh kėshilli i tret ekumenik(11), ku u diskutua se ēfarė natyre ishte Krishti... Po ashtu vendimi qė u mor nė Efes, me anė tė tė cilit roli i Marisė u lartėsua nga bartėse e Krishtit nė mbartėse e perėndisė, jo vetėm qė hodhi bazėn pėr shėndėrrimin e Marisė nė njė kult, por shkaktoi edhe pėrēarjen e parė tė madhe brenda kishės... Ky debat vazhdon deri nė ditėt e sotme.(12)
Nė librin Ti afrohemi Jehovait, shkruan: Nė shekullin e parė tė krishterėt patėn shumė bekime frymore. Por Jezusi dhe apostujt(13) parathanė se adhurimi i vėrtetė do tė korruptohej e do tė humbiste. (Mateu 13:24-30; Veprat 20:29-30) Pas periudhės apostolike doli nė skenė i ashtuquajturi krishterim. Klerikėt e saj pėrvetėsuan mėsime dhe praktika pagane. Gjithashtu, e bėnė gati tė pamundur afrimin me Perėndinė, duke pėrshkruar atė si njė Trinitet tė pakuptueshėm....(14) Kisha Zotit i dha formė tė njeriut dhe njerėzve ua prezantonte Zotin nė fizionomi tė njeriut. Nėn ndikimin e religjionit krishterė njerėzit, qė nga fėmijėria Zotin e paramendonin nė kėtė trajtė njerėzore dhe materiale.(15) Kėshtu Krishti Zot ndodh bashkėrisht me njeriun historik tė Jezusit nga Nazareti. Pra vetė Zoti ka qenė i mishėruar nė njeriun pėrgjatė historisė. Fanatizmi ėshtė zell i shėrbyesve tė Kishės pėr tu imponuar njerėzve njė hyjni me pamje njeriu.(16) Duke parė qė Krishterimi u ndikua mė tepėr nga fetė pagane dhe doktrinat e saja kishin rite pagane, kjo e shtyri historianin o njohur Will Durant tė thoshte: Krishterimi nuk e shkatrroi paganizmin; e adoptoi atė....(17)
Nėse studiohen hollėsisht besimet dhe kulturat e lashta na del se ēėshtja e Marisė si nėnė e zotit ėshtė ndikuar mė tepėr nga fetė pagane. Krishterimi nė formėn e vet origjinale ka qenė po i njėjti besim nė njė Zot me tė cilin Zoti i ka porositur tė gjithė tė dėrguarit, pejgamberėt e Vet qė tia komunikojnė njerėzimit. Ishin Romakėt ata qė kur pranuan krishterimin, e kishin tė vėshtirė tė hiqnin dorė nga zotėrat e tyre mitologjike dhe tė bėheshin monoteistė. Gradualisht kėto mite u shkrinė brenda krishterimit zyrtarė, si p.sh.: Paganizmi u pranua nga kisha dhe nga ajo ēdo disident shkishėrohej.(18) Kėtė madje e pranon edhe vetė pastori i protestantizmit Dr. Fehmi Cakolli ku thotė: Si nė Judaizėm ashtu edhe nė Krishterizėm, mund tė gjenden elemente pagane. Nuk mund tė pandeh se nuk pėrmban ndonjė element pagan, pėrkatėsisht pa pasur elemente tė religjioneve tė tjera.(19)
Gjatė shekullit tė 11 para erės sonė (para Krishtit) pasi e pushtuan Efesin (bregu perėndimor i Turqisė sė sotme), perandori tė ndryshme. Pushtuesit hasen nė njerėz qė njiheshin pėr adhurimin e perėndeshės sė nėnave, njė hyjneshė qė mė vonė do tė njihej si Artemisa Efesiane. Kulti i Artemisės kishte lėshuar rrėnjė tė thella nė Efes. Para kohės sė mbretit Kres, Cibela, Nėna e perėndive, ishte hyjnesha kryesore qė adhurohej nė vend. Duke krijuar njė lidhje gjenealogjike midis mitit tė Cibelės dhe mitit tė perėndive greke... nga mesi i shekullit tė gjashtė para erės sonė, filloi puna pėr ngritjen e tempullit tė Artemisės, pasueses sė Cibelės.(20) Kėshtu, adhurimi i Cibelės dhe i Artemisės u zėvendėsua me adhurimin e Marisė, nėnės sė perėndisė. Ashtu siē pohohet: Kulti i Marisė nė Efes.... ėshtė njė traditė qė vazhdon tė praktikohet deri nė ditėt e sotme, traditė qė nuk mund tė shpjegohet pa bėrė lidhjen me kultin e Artemisės.(21) Nė parathėnien e Eduard Gibonit, nė History of Christianity, lexojmė: Nėse Paganizmi u pushtua nga Krishterimi, ėshtė po kaq e vėrtetė qė krishterimi u korruptua nga paganizmi..(22)
Adhurimin ndaj Marijės as Bibla vetė nuk na autorizon ti lutemi asaj. Shumė vetave qė i luten Marisė, u ėshtė mėsuar se mund tė bekohen duke pėrsėritur njė sėrė lutjesh specifike, si p.sh. lutjen: Ave Maria, Ati ynė, etj. Libri Simbolet e Katolicizmit (anglisht) thotė se pėr katolikėt: forma mė e pėrhapur e adhurimit tė Marisė ėshtė padyshim ajo me anė tė rruzave.(23)
Po tė bėhet me tutje njė studim nė lidhje me fetė pagane dhe krishterimit, do tė vėrejmė shumė ngjashmėri gjė qė tregon se krishterimi ka qenė shumė i influencuar nga besimet dhe ritet pagane tė cilėt vetė krishterimi i huazoj dhe iu pėrshtat besimeve tė tyre. Konkretisht mund tė cekim, pasiqė jemi duke folur pėr Marinė, nėnėn e Jezusit, atėherė mund tė vėrejmė qė ngritja e saj nė shkallėn e hyjnorės siē pamė mė lartė ėshtė ndikuar nga fetė pagane, kėtė mund ta argumentojmė edhe me disa fakte tjera si p.sh. tek ikonat tė cilat shfaqen nėpėr kisha dhe manastire nė tė cilėn ėshtė e pikturuar Marija duke e mbajtur fėmijėn e saj Jezusin nė krah, apo diēka tė ngjashėm, ėshtė njė huazim i marrur nga kultet e lashta tė perėndive pagane, si:
Perėndesha egjiptase Hator shpesh ėshtė shfaqur duke e mbajtur fėmijėn e saj Horusin nė krah dhe duke i dhėnė gji. Ajo ėshtė paraqitur nė mėnyrė ikonografike nė formėn e Marisė sė krishterė, me fėmijėn e saj Jezusin. Gati nė tė gjitha provincat e perandorisė romake gjendeshin kultet e perėndeshės sė Izis-it. Kulti i fundit qė mbeti ishte vendi mė i shenjtė nė ishullin Filė, u mbyll nė vitin 560 tė e.s. nėn urdhrin e perandorit Justinijan (527-565).(24) Nė ngjashmėri mund tė gjendet edhe tek Perėndesha Babilonase Semirami dhe Zoti i personifikuar nė bir; gjithashtu tek Perėndesha Indiane Devka dhe foshnja e saj Krishna; Perėndesha Indiane Isi si dhe foshnja e saj Isvara, etj.(25) Tė gjitha kėto janė kulte dhe rituale pagane tė cilat mė vonė i huazoj krishterimi.
Kėto mund ti elaborojmė edhe me fotografi tė ngjashme qė tregojnė ritualet pagane tek Marija dhe Jezusi(26):
Fotografia e mėposhtme pėrmbėn tri skulpturat qė tregon njė ngjashmėri tė madhe nė mes Marisė me Jezusin dhe skulpturave tjera pagane tė besimeve tjera. Nė tė majtė tė fotografisė ėshtė Perėndesha e Egjiptit Izisi me djalin e saj Horusin, nė mes ėshtė Maria me djalin e saj Jezusin, ndėrsa nė tė djathtė Perėndesha romake Mater Matuta.(27)
Gjithashtu njė ngjajshmeri nė mes Marisė me fėmijėn e saj Jezusin, mund ta gjejmė edhe tek Budizmi Nėna e zotit me fėmijėn e saj, dhe krahasimi i Marisė me Jezusin. (28)
Shumė tė krishterė, sidomos katolikėt dhe ortodoksėt vizitojnė vendet e shenjta qė i pėrshkruhen Marisė (si Efesi nė Anadoll dhe Nasira nė Palestinė). Nė kishė vend tė posaēėm kanė portretet e Marisė respektivisht skulpturat e saj. Besimtarėt pėr shpėtimin e tyre i kėrkojnė qė tė ndėrmjetėsojė.(29) Besohet se Maria, me pėrfundimin e jetės nė kėtė botė ėshtė ngritur nė qiell dhe jeton bashkė me tė Birin. Vetė ajo me shpirt dhe me trup ėshtė ngritur nė qiell. Nė Dhjatėn e Re nuk ka njohuri definitive pėr ngritjen e Marisė nė qiell. Ky besim bazohet nė doktrinėn e kishės katolike pėr shenjtėrimin dhe nderimin e Marisė.(30)
Duke parė devijimin e popujve nga rruga e vėrtetė dhe ndryshimin e librave tė shpallura prej tė Madhit Zot. Allahu xh.sh. para 14 shekujsh dėrgoi pejgamberin e Tij, tė dėrguarin e Tij, tė fundit Muhamedin s.a.v.s. dhe me fjalėn finale tė Tij, dėrguar njerėzimit. Librat e mėhershme nuk u ruajtėn ashtu siē u shpallėn. Bibla e sotme ėshtė njė pėrzierje e gjurmėve tė mbetura tė fjalėve tė Zotit, me fjalėt e profetėve, historianėve, autorė dhe njerėzve tė tjerė, qė as vet autorėt e librave nuk dihen saktėsisht.
Feja Islame, Kurani ėshtė ai qė ringjalli dhe e pėrtėriu fenė e Isait a.s./ Jezusit dhe fenė e tė gjithė tė dėrguarve tė tjerė para tij. Pika kryesore me tė cilėn Islami apo Kurani ka ardhur, ėshtė sqarimi i konceptit tė Zotit, e cila ėshtė edhe esenca e vėrtet e fesė. Koncepti i Zotit nė Krishterizėm ka arritur deri nė atė shkallė sa qė Zoti tė krahasohet me vetit dhe cilėsitė njerėzore, duke iu shoqėruar Zotit shok, duke i bėrė ortak, duke e adhuruar dikė tjetėr nė vend tė tij, gjithashtu duke adhuruar nėnėn e Jezusit dhe duke e quajtur atė si Nėna e Perėndisė, etj.
Kurani ėshtė njė udhėzues i cili e ndanė dritėn nga errėsirat dhe na tregon nė mėnyrė perfektė, ēka mund tė besohet, e ēka nuk mund tė besohet nga Bibla.(31)
Fetė e rreme kanė tė pėrbashkėt njė koncept bazė lidhur me Zotin: ose pretendojnė se tė gjithė njerėzit janė zota, ose se natyra ėshtė Zot, ose se Zoti ėshtė njė pjellė e imagjinatės sė njeriut. Pra, mund tė thuhet se mesazhi bazė i feve tė rreme ėshtė se Zoti mund tė adhurohet nė formėn e krijimit tė Tij. Fetė e rreme e ftojnė njeriun nė adhurimin e krijimit duke e quajtur krijimin ose disa aspekte tė tij Zot. P.sh., Pejgamberi Isai a.s./ Jezusi, i ftoi pasuesit e vet tė adhuronin Zotin, por ata qė pretendojnė tė jenė pasues tė tij sot i ftojnė njerėzit nė adhurimin e Jezusit, duke pohuar se ai ishte Zot.
Nėse marrim Budėn, ai ishte njė reformator qė solli njė sėrė parimesh humaniste nė fenė e Indisė. Ai nuk pretendoi tė ishte Zot, e as nuk ua sugjeroi pasuesve tė vet qė ta shėndrronin nė objekt adhurimi. Megjithatė, sot shumica e budistėve, e konsiderojnė atė si Zot dhe i pėrkulen idhujve tė bėrė sipas parafytyrimit tė tyre pėr Budėn(32).
Duke vėnė nė zbatim parimin e identifikimit tė objektit tė adhurimit, ne lehtėsisht mund tė dallojmė fetė e rreme dhe natyrėn e shpikur tė origjinės sė tyre. Siē ka thėnė Zoti i Plotfuqishėm nė Kuranin Famėlartė:
Ata qė ju adhuroni pėrveē Allahut, nuk janė tjetėr vetėm se emra qė i pagėzuat ju dhe prindėrit tuaj. Allahu nuk shpalli ndonjė fakt pėr ta, vendimi (nė ēėshtjen e adhurimit) nuk i takon kujt, pos Allahut, e Ai urdhėroi tė mos adhuroni tjetėr vetėm Atė. Kjo ėshtė feja e drejtė, por shumica e njerėzve nuk e dinė. (Jusuf 40)
Po ashtu Zoti i Madhėruar nė Kuranin librin e Tij tė fundit tė shpallur Muhamedit s.a.v.s., iu tėrhjek vėrejtjen njerėzve, sidomos tė krishterėve, nė lidhje me Jezusin dhe Nėnėn e tij, ku thotė:
Mesihu, bir i Merjemes, nuk ėshtė tjetėr, vetėm se i dėrguar; para tij pati shumė tė dėrguar. Nėna e tij ishte e drejtė (e ndershme). Qė tė dy ata ishin qė ushqeheshin (si njerėzit tjerė). Ja, si u sqarohen atyre argumentet dhe shih pastaj sesi i kthejnė shpinėn tė vėrtetės! Thuaju: A adhuroni pos Allahut atė qė nuk mund t'ju sjellė as dėm as dobi? Allahu ėshtė qė dėgjon (ē'thoni) qė di (ē'veproni). (El Maide 75-76)
Dhe kur Allahu tha: O Isa, bir i Merjemes, a ti njerėzve u the: Mė besoni mua dhe nėnės time dy zota pos Allahut!? (Isai) Tha: Larg asaj tė mete je Ti (o Zoti im). Nuk mė takon mua ta them atė qė s'ėshtė e vėrtetė. Ta kisha thėnė unė atė, ti do ta dije. Ti e di ē'ka nė mua, e unė nuk di ē'ka nė Ty. Ti je mė i dijshmi i tė fshehtave! Unė nuk u kam thėnė tjetėr atyre, pos asaj qė Ti mė urdhėrove; ta adhuroni Allahun, Zotin tim dhe Zotin tuaj, dhe sa isha ndėr ta, kam qenė pėrcjellės i tyre, e pasi qė mė more mua, Ti ishe roje (dhe dėshmues) i tyre. Ti je dėshmitar pėr ēdo send!. (El Maide 116-117)
Komentuesi shqiptarė i Kuranit (Tefsirologu) Hafiz Ibrahim Dalliu, kur i komenton kėto ajetet e sures El-Maide 75 dhe ajetin 116-117 thotė: Zoti e ka bėrė tė pavlerė besimin e tė krishterė me tri mėnyra:
Isai ka nėnė. Atėherė, ai njeri qė ka nėnė, ėshtė i krijuar dhe ai qė ėshtė krijuar, kurrė nuk bėhet Zot.
Isai dhe e ėma hanė ushqim, dhe ai qė ka tė tilla nevoja nuk ėshtė Zot.
Isai ėshtė i dėrguar nga ana e Zotit. Atėherė, Ai njeri qė ėshtė i dėrguar profet nga ana e Zotit, nuk bėhet vet Zot.
Pra, Zoti u thotė tė krishterėve se hazreti Isai a.s./ Jezusi, ėshtė njė pejgamber si tė gjithė pejgamberėt e kaluar para tij; Zoti, ashtu siē u ka dhėnė pejgamberėve tė tjerė mrekullira, pėr tė vėrtetuar profetėsinė e tyre, po ashtu i ka dhėnė edhe Isait a.s.; prandaj, ashtu siē nuk u thuhet zot pejgamberėve tė tjerė, po ashtu nuk duhet ti thuhet zot as Isait a.s.. Nėse ata thonė se Isai ka lindur pa baba..., atėherė thuaju atyre: Po, Ademit, qė ėshtė krijuar pa baba edhe pa nėnė, pėrse nuk i thoni zot? (33)
Ndėrsa pėr ajetet 116-117, thotė: Pyetja qė i madhi Zot, do ti bėjė Isait a.s./ Jezusit, A ti u ke thėnė njerėzve... ėshtė pėr tu mbyllur gojėn tė krishterėve dhe pėr tua nxjerrė nė shesh se besimi i tyre ėshtė i kotė; ndryshe pėrse duhej tė pyeste Zoti, kur e dinte qė Isai nuk kishte thėnė atė fjalė? Kjo pyetje nuk do tė bėhet pėr tė sqaruar ndonjė gjė qė nuk di Zoti, por do tė bėhet pėr tu treguar tė krishterėve me gojėn e Isait se ata, kanė njė besim tė kotė.(34)
Doktrinat themelore tė krishterimit nuk bazohen nė Bibėl, por nė mite tė lashta-greke, egjiptiane, babilonase dhe tė vendeve tė tjera. Revista Christian Century nė numrin e 20-27 Majit, 1998, citon fjalėt e njė pastori i cili pranon se Triniteti ėshtė njė mėsim i kishės dhe jo njė mėsim qė erdhi nga Jezusi.(35) Nė fund tė fundit, dogma e Trinitetit ėshtė njė koncept qė doli nė shekullin e katėrt.(36)
Tek Ungjilli i Barnabes(37) theksohen fjalėt e Jezusit ku tha:
Kur Zoti tė mė marrė nga bota, Satanai pėrsėri do ta ngre kėtė alarmė tė mallkuar, ashtu qė do tė tė bėjė qė mosbesimtarėt tė besojnė se unė jam Zot dhe bir i Zotit, pėr ēshkak, fjalėt e mia dhe mėsimet e mia do tė njollosen, ashtu qė do tė mbesin mezi tridhjetė besimtarė. (38)
Po ashtu Jezusi tha: Unė nuk ju kam krijuar, por Zoti, Krijuesi ynė, i cili ju ka krijuar, do tju mbrojė. Sa mė pėrket mua unė kam ardhur nė botė qė tė pėrgatisė rrugėn pėr tė dėrguarin e Zotit, i cili do tia sjell botės shpėtimin. Por, ruani e tė mos mashtroheni, ngase do tė vijnė shumė profet tė rrejshėm, tė cilėt do ti marrin fjalėt e mia edhe do ta helmojnė Ungjillin tim. (39)
Profesor Abdul Ahad Davud, mė parė i njohur si David Benjamin Keldani, ish prift katolik, kur flet nė lidhje me nėnėn e Jezusit, Marinė dhe pėr Perėndinė e vėrtetė, thekson: Tė proklamosh tri qenie njerėzore nė kreun e Perėndisė dhe tė rrėfesh se i Gjithėfuqishmi, i Pėrjetshmi ishte pėrfytyruar dhe lindur nga Maria virgjėreshė ėshtė njė fyerje e rėndė e ligjit tė Zotit dhe idhujtaria mė e madhe.(40) Formula e pėrkujdesjes sė krishterė (dėshmia e tė krishterit): Nė emėr tė Atit, Birit dhe tė Shpirtit tė Shenjtė , as qė e pėrmend emrin e Zotit! Ky pra ėshtė Zoti i tė Krishterėve! Ndėrsa Bismil-lahirr-rrahmanirr-rrahim (nė fenė Islame) qė do tė thotė: Nė emėr tė Allahut, tė Gjithėmėshirshmit dhe Mėshirėplotit, ėshtė nė kundėrthėnie tė madhe me formulėn e trinisė.(41)
Mbi gjithė tė tjerat, Kurani erdhė qė ta largoi njeriun nga adhurimet tė ndryshme pagane, ta largoi njeriun nga rruga e shtrembėr dhe ti udhėzoi nė rrugėn e drejtė ashtu siē bėnė edhe tė dėrguarit e Zotit xh.sh.
Orientalistja e famshme Italiane dr. Laura Veccia Vaglieri nė librin e saj An Interpretation of Islam, ku thotė:
Pejgamberi Arab, me zėrin i cili ka qenė i frymėzuar me lidhje tė fortė me Krijuesin e Vet, ua ka predikuar monoteizmin mė tė pastėr adhuruesve tė fetishit dhe ithtarėve tė krishterimit dhe judaizmit tė prishur... Duke iu falėnderuar Islamit, paganizmi nė tė gjitha format e tij tė ndryshme qe mundur. Vizioni i kozmosit, ritualet religjioze dhe traditat e jetės shoqėrore qenė liruar nga tė gjitha lajthitjet, tė cilat i patėn degraduar, kurse mendimi njerėzorė qe liruar nga paragjykimet. Njeriu mė nė fund qe i vetėdijshėm pėr dinjitetin e tyre. I pėrulej vetėm Krijuesit dhe Sunduesit tė mbarė njerėzisė... . (42)
Kurse Allahu xh.sh. nė Kuran i drejtohet Muhamedit s.a.v.s., thuaj atyre qė trillojnė:
Thuaj: Ata qė trillojnė gėnjeshtėr pėr Allahun, nuk kanė pėr tė shpėtuar. Ata kanė njė pėrjetim nė dunja, pastaj kthimi i tyre ėshtė vetėm te Ne, e Ne do tė bėjmė qė ata tė shijojnė dėnimin e dhembshėm pėr shkak se nuk besonin. (Junus 69-70) E ti jobesimtarėve jepju afat, afatizoi ata pak. (Tarik 17)
Si pėrfundim iu japim njė kėshillė Ithtarėve tė Librit, sidomos tė Krishterėve, duke iu lexuar fjalėt e Zotit tė Plotfuqishėm ku thotė:
O ithtarė tė librit, pėrse nuk i besoni ajetet (Kuranin) e Allahut, e duke e ditur tė vertetėn? O ithtarėt e librit, pėrse, duke qenė se ju e dini tė vėrtetėn e ngatėrroni me gėnjeshtrėn dhe fshihni realitetin?. (Ali Imran 70-71)
Gjithashtu jua citoj edhe fjalėt nga vet Bibla e tyre ku tregon mashtrimin e bėrė ku thotė:
Ata e ndryshuan tė vėrtetėn e Perėndisė nė gėnjeshtėr dhe adhuruan dhe i shėrbyen krijesės nė vend tė Krijuesit, qė ėshtė i bekuar pėrjetė. (Romakėt 1:25)
Por e vėrteta do tė dalė njėherė e pėrgjithmonė nė shesh dhe atėherė do tju bėj tė lirė dhe ta zgjidhni rrugėn e drejt dhe besimin e vėrtet nė njė Zot, ku po ashtu nė Biblėn e tyre shkruan: Do ta njihni tė vėrtetėn dhe e vėrteta do tju bėjė njerėz tė lirė. (Gjoni 8:32)
Fusnotat:
1.Po ashtu edhe tek surja Ali Imran 46, tregohet mrekullia qė Jezusi duke qenė nė djep ju flet njerėzve: E qė duke qenė nė djep (foshnje) u flet njerėzve...
2.PAGAN/IZĖM-MI. Besimi nė shumė hyjni a perėndi, formė e lashtė e feve, (por edhe e tashme) para kalimit nė monoteizėm. (Fj. i gj. sė sotme shqipe, fq. 1324; shiko mė gjėrėsisht Dr. Ekrem Murtezai, Fjalori i feve, Prishtinė 2000, fq. 337; dhe poashtu tek: Dr. Ivan Cvitković, Rječnik religijski pojmova, Sarajevo 2005, fq. 333)
3.Don Nosh Gjolaj, Meditime pėr Trininė e Shenjtė, Prishtinė 1999-2000, fq. 17
4.Nė greqishte, qė do tė thotė: lindėse e Zotit.
5.Shėn Cyrrili, ka lindur nė vitin 375, ndėrsa ka vdekur me 27 Qershor 444. Ka qenė teolog i krishterė dhe peshkop, sipas "Cyril of Alexandria, Saint." Encyclopedia Britannica. Encyclopedia Britannica 2007 Ultimate Reference Suite, CD
6.Popović, Dogmatika Pravoslavna Crkve, v. II, fq. 233; sipas Qani Nesimi, Ortoksizmi te shqiptarėt, Tetovė 2005, fq. 165-166
7.Grup autorėsh, "Čovječanstvo u potrazi za Bogom", Brooklyn, New York 1995, fq. 277.
8.Don Nosh Gjolaj, Meditime pėr trininė e shenjtė, f. 23-25.
Ajo po ashtu titullohet edhe Virgjėreshė, dhe ka mbetur shtatėzėnė nga Fryma e Shenjtė e jo me anė tė shtatzėnisė me palėn tjetėr, pėrkatėsisht me anė tė ndonjė burri. Mohimi i njė besimi tė tillė e nxjerr besimtarin e krishterė nga feja e tij. Ajo ishte virgjėreshė jo vetėm para lindjes, por edhe pas lindjes. Besohet se ajo me njė dhunti tė veēantė nga Zoti nuk ka bėrė asnjė mėkat, dhe ka qenė e pastėr, si para lindjes sė Jezusit po ashtu edhe pas lindjes sė tij. Kėtė mendim e mbrojnė katolikėt. Kurse ortodoksėt e konsiderojnė se edhe ajo e ka trashėguar mėkatin e parė nga Adami dhe Hava si tė gjithė njerėzit e tjerė, por pas lindjes sė Zotit ajo u pastrua, nga kėtu edhe u bė e pamėkatshme. Ndėrkaq te protestantėt edhe pas lindjes sė Zotit nuk ėshtė pastruar pėr arsye se nuk ėshtė pėrmend asgjė nė Dhjatėn e Re pėr kėtė ēėshtje. (Shiko: Qani Nesimi, Ortodoksizmi te shqiptarėt, f. 165-168; dhe Dr. Zija Abdullahu, Hyrje nė studimin e feve, Dispenc e ligjėratave tė Fakultetit tė Studimeve Islame nė Prishtinė, viti 2008, nėntitulli Pozita e Marisė)
9.Don Nosh Gjolaj, Meditime pėr Trininė e Shenjtė, fq. 19
10. A duhen pėrdorur ikonat nė adhurim?, (pa autor), Zgjohuni, Revistė mujore, botuar nga Watchtower Bible and Tract Society of New York, shtypur nė Itali, nga Dėshmitarėt e Jehovait nė gjuhėn Shqipe, 8 Maj 2005, fq. 20
11.Ekumenizėm-i: lėvizja fetare e shoqėrore krishtere, e cila synon ti bashkojė tė gjitha kishat krishtere anė mbanė botės; pikėpamja, sipas tė cilės tė gjitha kishat krishtere anembanė botės duhet tė bashkėpunojnė ndėrmjet tyre dhe tė bashkohen me qėllim tė kėndelljes sė vetėdijes fetare krishtere, tė kapėrcimit tė ndasive ndėrmjet kishave dhe me qėllim tė sigurimit tė njė ndikimi mė tė madhė nė organet e pushtetit dhe nė rrjedhat shoqėrore nė pėrgjithėsi. (Ekrem Murtezai, Fjalori i feve, fq. 96)
12. Aty ku u pėrplasėn adhurimi i vėrtet me paganizmin, Kulla e Rojės, Revistė dy javore, botuar nga Watchtower Bible and Tract Society of New York, shtypur nė Itali, nga Dėshmitarėt e Jehovait nė gjuhėn Shqipe, Roma, 15 Dhjetor 2004, fq. 28; dhe A duhet ti luteni virgjėreshės Mari?, Zgjohuni, 8 Shtator 2005, fq. 26
13.Apostull-i (gr. Apostolos- i dėrguar)- nė pėrgjithėsi: lajmtari, i dėrguari, ndėrmjetėsuesi; ai qė ėshtė dhėnė nė mėnyrė tė sinqertė dhe tė zjarrtė pas ndonjė teorie, doktrine, pikėpamje, dogme, ideje, etj. dhe qė nė mėnyrė vetėmohuese pėrpiqet rreth mbrojtjes dhe veēanėrisht rreth pėrhapjes sė kėtyre ideve apo pikėpamje, pėr tė cilat ėshtė bindur se janė tė drejta, tė mira, tė arsyeshme dhe tė dobishme. Sipas Ekrem Murtezai, Fjalori i feve, fq. 37.
14.Grup Autorėsh, Ti afrohemi Jehovait, botuar nga Watchtower Bible and Tract Society of New York, shtypur nė Roma 2003, nga Dėshmitarėt e Jehovait nė gjuhėn Shqipe, fq. 80
15.Dr. Murteda Mutahhari, Shkaqet e animit ndaj materializmit, Gjilan 1997, fq. 27
16.Prof. Dr. Bekir Topaloglu, Ekzistenca e Zotit, Prishtinė 2002, f. 189.
17.Will Durant, "The Story of Civilization:" Part III, "Caesar and Christ", 1944, (Simon and Schuster, NY) fq. 595, sipas Grup Autorėsh, A duhet tė besosh nė trinitet, Shtypur nė Itali, nga Dėshmitarėt e Jehovait, botues Watchtower Bible and Track Society of New York, Roma 1996, fq. 11; shiko edhe, M.A.C. Cave, Is the Trinity doctrine divinely inspired, (pa vend botimi) 1996, fq. 25
18.Sejjid Kutub, Islami dhe paqa universale, Tetovė 2005, fq. 49
19.Dr. Georges Houssney, Perėnditė paraislame tė arabėve, Prishtinė 2004, fq. 1 (Parathėnia e Pastorit Dr. Fehmi Cakolli), poashtu shih edhe tek: Dan Brown, Kodi Da Vinēi, Tiranė 2004, fq. 195-196
20.Pėr mė tepėr shih; Aty ku u pėrplasėn adhurimi i vėrtet me paganizmin, Kulla e Rojės, 15 Dhjetor 2004, fq. 26-27
21.Po aty, fq. 28
22. A duhet tė besosh nė trinitet, fq. 11
23. A duhet ti luteni virgjėreshės Mari?, Zgjohuni, 8 Shtator 2005, fq. 27
24.Gerhard G. Belinger, Veliki leksikon religije, fq. 88.
25.Babylon Mistery Religion, fq. 13-15, marrur nga artikulli Worship of Semiramis, tek web faqa www.montana.com
26.Babylon Mistery Religion, fq. 13-15, fotografi e marrur nga artikulli Worship of Semiramis, tek web faqa www.montana.com
27.Rreth kėtyre tė dhėnave dhe fotografive tė tjera shfleto: Grup Autorėsh, Čovječanstvo u potrai za Bogom, (Njerėzimi nė kėrkim tė Zotit), fq. 277
28.Po aty, fq. 33
29.Ekrem Sarikēioglu, Historia e Feve Prej fillimit deri sot, Shkup 2007, fq. 511
30.Po aty, fq. 511-512
Njė katekizėm i tė krishterėve botuar nė Irlandė tekstualisht e pėrshkruan trinitetin si tė pėrbėrė nga Jozefi (ati i Jezusit), Maria (e ėma e tij) dhe vetė Jezusi. Aty thuhet: Zemėr e Jezuit tė adhuroj, Zemėr e Marisė tė pėrgjėrohem, Zemėr e Jozefit e pastėr dhe e drejtė; nė kėto tri zemra e vėndoj besėn time (What Every Christian Must Know and Do, Rev. J. Furniss, botuar nga James Duffy, Dublin.) Njė trini e njėjtė ėshtė gjetur edhe nė njė vend tjetėr nė Irlandė. Njė pamflet i quajtur Paschal Duty, St. Marys Church, Bishopwearmouth 1859 thoshte si mė poshtė nėn titullin Tė dashur tė krishterė: Tė bekuar qofshin Jezui, Maria dhe Jozefi. Jezus, Mari dhe Jozef ta jap zemrėn time, jetėn time dhe shpirtin tim. Jezus Mari dhe Jozef pranoje frymėn time tė fundit. Amen. Sipas: A ėshtė Kurani (5:19) gabim kur thotė se tė krishterėt e konsideronin Marinė si Hyjni?, shkruar nga MENJ, pasuroi me komente H. Ibrahimi, nga www.islamidhekrishterimi.com.
31.Dallimi mė i madh midis Kuranit dhe Biblės qėndron nė atė se Kurani vazhdimisht e pohon burimin e tij hyjnor nga Zoti i botės. (Shiko kėto ajete: Ali Imran 164; Nisa 82; Nisa 105; Junus 57; Nahl 64; Fussilet 53; Ali Imran 3; Ibrahim 1) Feja Islame ėshtė njė fe qė ėshtė e argumentuat me Kuran, ashtu siē u argumentu qė Kurani ėshtė burim hyjnorė, nga Zoti i Plotfuqishėm, gjė qė nė Bibėl nuk gjejmė ndonjė citat qė e argumenton Krishterimin. Askund nė Bibėl nuk keni pėr tė gjetur se Zoti i drejtohet popullit tė Musait ose pasardhėsve tė kėtij populli duke u thėnė se feja e tyre quhet Judaizėm, ose u shpall pasuesve tė Krishtit se feja e tyre quhet Krishterim. Me fjalė tė tjera, emrat Judaizėm dhe Krishterim nuk kanė pasur origjinė dhe miratim hyjnor. Vetėm shumė kohė pas ngjitjes sė Jezusit nė qiell fesė sė tij iu vu emri Krishterim. Ndėrsa pėr Islamin, Kurani thotė: Feja e pranueshme tek Allahu ėshtė islami, e atyre qė ėshtė dhėnė libri, pasi mėsuam pėr tė vėrtetėn, vetėm nga zilia mes vete kundėrshtuan. E kush mohon argumentet e Allahut, le ta dijė se Allahu shpejt do t'I jape llogarinė. (Ali Imran 19) E, kush kėrkon fe tjetėr pėrveē fesė islame, atij kurrsesi nuk do ti pranohet dhe ai nė botėn tjetėr ėshtė nga tė dėshpruarit. (Ali Imran 85)
Nė Haxhin Lamtumirės i cili Pejgamberi s.a.v.s., e ka mbajtur fjalimin e fundit, dhe mbasi e mbajti fjalimin e tij para masės, po nė atė ditė Zoti xh.sh. shpalli ajetin e Kuranit : Sot pėrsosa pėr ju fenė tuaj, plotėsova ndaj jush dhuntinė Time, zgjodha pėr ju islamin fe. (El Maide 3) Kėto citate tė lartpėrmendura tregojnė se Kurani pėrmban pohimin pėr vulėn e autorėsisė sė Allahut xh.sh., dhe qė feja islame ėshtė feja me tė cilėn duhet ti bashkangjitemi. Po ashtu Zoti, jo vetėm qė e shpalli Kuranin, por edhe duke qenė se ai duhej tė mbetej si mesazh njerėzimit deri nė fundin e botės, ai duhej tė ruhej ashtu siē ėshtė shpallur, edhe premtimi i Zotit pėr ruajtjen e Kuranit ėshtė i mrekullueshėm, ku thotė: Ne me madhėrinė Tonė e shpallėm Kuranin dhe Ne gjithsesi jemi mbrojtės tė tij. (El Hixhr 9)
32.Ju preferojė qė ta lexoni librin: Ebu Emine Bilal Filips, Feja e vėrtetė e Zotit, Prishtinė 2006 (fq. 15-16)
33.H. Hafiz Ibrahim Dalliu, Ajka e Kuptimeve tė Kuranit Kerijmit, Tiranė 2005, fq. 620
34.Po aty, fq. 651
35. Krishterimi ka tradhtuar Perėndinė dhe Biblėn, Cili ėshėt qėllimi i jetės, broshurė e botuar nga Watchtower Bible and Tract Society of New York, shtypur nė Itali, nga Dėshmitarėt e Jehovait nė gjuhėn Shqipe, Roma 2000, fq. 17; dhe, Kush ėshtė i vetmi Perėndi i vėrtetė, Zgjohuni, 22 prill 2005, fq. 6
36. New Catholic Encyclopedia (1967), sipas Kush ėshtė i vetmi Perėndi i vėrtetė, Zgjohuni, 22 prill 2005, fq. 7; dhe M.A.C. Cave, Is the Trinity doctrine divinely inspired, fq. 31
37.Ungjilli i Barnabes, ėshtė njė ungjill tė cilin kisha nuk e pranon, pėr shkak sipas tyre pėrmbajtja e tij ėshtė e dyshimtė. Ėshtė shumė interesante, se tė krishterėt kanė treguar zell shumė tė madhė pėr ta fshehur kėtė libėr. Shekuj me radhė ai ėshtė mbajtur larg. Nė shekullin e XVI, nė bibliotekėn e Papa Sixtus-it gjendej njė kopje e njė pėrkthimi jo tė rėndomtė latin dhe askujt nuk i lejohej qė ta prekte. Vetėm nė fillim tė shekullit tė XVIII, kjo kopje ra nė dorėn e tė quajturit John Toland. Mė pastaj, duke kaluar nėpėr duar tė ndryshme, nė vitin 1738 arriti nė Bibliotekėn e Perandorisė sė Vjenės. Pėrkthimi anglisht i kėtij Ungjilli u botua mė 1907 nga shtėpia botuese Oxford-Clanderen. Por, me tė dalė nė shitje, vepra shkaktoi njė shqetėsim nė botėn e krishterė, ndėrsa shumė prijės fetarė e pėrfaqėsues tė kishės i kaploi skepticizmi se pėrhapja e tepėrt e librit nė fjalė mund tė bėhej shkak qė feja e krishterė tė humbej.
Kudo qė nė literaturėn e krishterė pėrmendej emri i tij, aty shėnohej njė kundėrkomentim se fjala ishte pėr njė Ungjill fals, prandaj ėshtė rekomanduar qė tė refuzohet. Disa prijės fetarė tė krishterė tė mangėt nga shkenca kanė shkuar aq larg saqė kanė menduar se kjo ėshtė vepėr e sajuar nga myslimanėt. Kėshtu mundohen tė hjedhin dyshimin se Ungjilli i Barnabes ėshtė vepėr e muslimanėve. Ēdo njeri qė e lexon, bindet nė mėnyrė tė prerė se ai nuk ėshtė shkruar nga dora e myslimanit. Argumenti mė i fortė pėr ti shpallur tė pabaza pretendimet e tė krishterėve, madje qė 75 vjet para ardhjes sė Muhamedit a.s. nė kėtė botė, ėshtė pėrmendja e Ungjillit tė Barnabes (Evangelium Bernabe) nė listė e pėrgatitur Librat e gabuara dhe tė kundėrt me mendimin fetar nė kohėn e Papa Gelasiusit I. A mund ta kishte shkruar nė atė kohė ndonjė mysliman kėtė Ungjill fals? Arsyeja qė e refuzojnė tė krishterėt kėtė ungjill ėshtė se nė te tregohet qartazi pėr ardhjen e Muhamedit a.s., pėr refuzimin e Jezusit si birė te Zotit, apo zot, tregon se Jezusi nuk u kryqėzua por dikush tjetėr u kryqėzua nė vend tė tij, tregon disa parime ashtu siē na urdhėron Kurani Famėlartė, etj. Pėr mė tepėr shih, Qani Nesimi, Dialogu obligim hyjnor, fq. 158-160; ndėrsa pėr ta kuptuar mė mirė ēka pėrmban ky ungjill lexojeni nė gjuhėn shqipe, Ungjilli sipas Barnabes, pėrkthyer nga Avdi Berisha, Prishtinė 1998.
38. Ungjilli sipas Barnabes, kapitulli 96, pėrktheu Avdi Berisha, Prishtinė 1998, fq. 82
39.Po aty, kapitulli 72, fq. 64
40.Nazim Juniku, Porositė hyjnore, Gjakovė 1996, fq. 126
41.Po aty, fq. 127
42.Ulfe Azizus Samed, Islami dhe Krishterimi, fq. 52
|
|
