| KRISTIANIZMI PAULIAN (Pjesa e Parė) |
KRISTIANIZMI PAULIAN
Hajrudin S. Muja
All-llahu (atė ditė) i thotė: "O Isa, bir i Merjemes, pėrkujtoj tė mirat e Mia ndaj teje dhe ndaj nėnės sate, kur tė fuqizova me shpirtin e shenjtė (Xhibrilin), e ti u fole njerėzve (kur ishe) nė djep dhe (kur ishe) i pjekur (si burrė), kur ta mėsova ty librih e urtėsinė Tevratin e Inxhilin, kur me lejen Time formove nga balta si formė shpeze e i fryve asaj dhe me urdhėrin Tim u bė shpezė, kur e shėrove tė verbėrin dhe tė sėmurin nga sėmundja e lėkurės me dėshirėn Time, kur me urdhėrin Tim i nxore (tė gjallė) tė vdekurit, kur i zbrapa beni israilėt prej teje (qė deshėn tė tė mbysin) atėherė kur erdhe me argumente, e disa prej tyre qė nuk besuan than: "Kjo (mrekullia e Isait) nuk ėshtė tjetėr vetėm se magji e qartė!" (Kuran 5:110)
Dhe, kur Isai, biri i Merjemes tha: "O beni israilė, unė jam i dėrguar i All-llahut te ju, jam vėrtetues i Tevratit qė ishte para meje dhe jam pėrgėzues pėr njė tė dėrguar qė do tė vijė pas meje, emri i tė cilit ėshtė Ahmed!" E kur ai u erdhi atyre me argumente tė qarta, ata thanė: "Kjo ėshtė magji e hapėt". E kush ėshtė mė mizor se ai qė pėr All-llahun shpif gėnjeshtrėn, kur ai thirret pėr nė fenė islame; po All-llahu nuk i ofron udhėzimin pėr nė rrugėn e drejtė popullit zullumqarė. Ata duan ta shuajnė dritėn e All-llahut me gojėt e tyre, po All-llahu e plotėson (e pėrhap) dritėn e vet, edhe pse e urrejnė jobesimtarėt. Ai (All-llahu) ėshtė qė e dėrgoi tė dėrguarin e vet me udhėzim tė qartė e fé tė vėrtetė pėr ta bėrė mbizotėrues mbi tė gjitha fetė, edhe pse idhujtarėt e urrejnė. (Kuran 61:6-9)
O ithtarėt e librit, mos teproni nė fenė tuaj dhe mos thuani tjetėr gjė pėr All-llahun, pėrveē asaj qė ėshtė e vėrtetė. Mesihu Isa, bir i Merjemes, ishte vetėm i dėrguar i All-llahut. Ishte fjalė e Tij (bėhu) qė ia drejtoi Merjemes dhe ishte frymė (shpirt) nga Ai. Besonie pra All-llahun dhe tė dėrguarin e Tij e mos thoni: "Tre" (trini). Pushoni (sė thėni), se ėshtė mė mirė pėr ju. All-llahu ėshtė vetėm njė All-llah; larg qoftė asaj qė Ai tė ketė fėmijė. Ē'ka nė qiej dhe ēka nė tokė ėshtė vetėm e Tij. Mjafton qė All-llahu ėshtė planifikues i pavarur. (Kuran 4 : 171)
Bėnė kufr (mohuan tė vėrtetėn) ata qė thanė: "All-llah ėshtė ai, Mesihu, bir i Merjemes". E vetė Mesihu, (Isai) tha: "O beni israil, adhuronie All-llahun, Zotin tim dhe Zotin tuaj, sepse ai qė i pėrshkruan Zotit shok, All-llahu ia ka ndaluar (ia ka bėrė haram) atij xhennetin dhe vendi i tij ėshtė zjarri. Pėr mizorėt nuk ka ndihmės.Gjithashtu bėnė kufr (mosbesim) ata qė thanė: " All-llahu ėshtė i treti i treve". S'ka nė gjithėsi tjetėr pos njė All-llahu, e nėse nuk pushojnė nga ajo qė thanė (tre zotėra), do t'i kapė dėnim i dhėmbshėm, ata qė nuk besuan prej tyre. E pse tė mos pendohen dhe tė kėrkojnė te All-llahu falje, kur All-llahu dihet se falė shumė, ėshtė mėshires. Mesihu, bir i Merjemes, nuk ėshtė tjetėr, vetėm se i dėrguar; para tij pati shumė tė dėrguar. Nėna e tij ishte e drejtė (e ndershme). Qė tė dy ata ishin qė ushqeheshin (si njerėzit tjerė). Ja, si u sqarohen atyre argumentet dhe shih pastaj sesi i kthejnė shpinėn tė vėrtetės! Thuaju: A adhuroni pos All-llahut atė qė nuk mund t'ju sjellė as dėm as dobi? All-llahu ėshtė qė dėgjon (ē'thoni) qė di (ē'veproni). Thuaju: "O ithtarė tė librit, mos e teproni nė fenė tuaj jashtė tė vėrtetės dhe mos shkoni pas epsheve tė njė populli tė mėparshėm qė ka humbur, qė ka shkaktuar humbjen e shumė tė tjerėve dhe qė u largua nė tėrėsi prej rrugės sė drejtė. (Kuran 5:72-77)
A mos kėrkojnė ata (ithtarėt e librit) fe, pos fesė sė shpallur nga All-llahu? E Atij i ėshtė dorėzuar gjithė ē'ka nė qiej e nė tokė, me dashje dhe te Ai kthehen. Thuaj: "Ne i kemi besuar All-llahut, edhe asaj qė na u zbrit neve, edhe asaj qė i ėshtė zbritur Ibrahimit, Ismailit, Is-hakut, Jakubit dhe pasardhėsve. Edhe asaj qė i ėshtė dhėnė Musait dhe Isait, edhe asaj qė i ėshtė zbritur tė gjithė pejgamberėve nga Zoti i tyre. Ne nuk bėjmė kurrfarė dallimi nė mes tyre dhe ne vetėm Atij i jemi dorzuar. E, kush kėrkon fe tjetėr pėrveē fesė islame, atij kurrsesi nuk do ti pranohet dhe ai nė botėn tjetėr ėshtė nga tė dėshpruarit. E, si ta udhėzojė All-llahu njė popull qė pas besimit tė tyre u bėnė pabesimtarė dhe pasi dėshmoi se i dėrguari ėshtė i vėrtetė, dhe pasi t'ju kenė ardhur atyre argumente tė qarta? All-llahu nuk i mundėson udhėzimin e Vet popullit zullumqarė. (Kuran 3:83-86)
NAZARETET DHE KRISTIANET
Ende pa kaluar gjashtė shekuj nga jeta e Mojsiut, predikimet e tij kishin marrė njė drejtim tė kundėrt dhe feja qė ai predikoj ishte korruptuar. Tė gjitha kopjet e Teuratit u shkatėrruan nga forcat e Nebushadnezarit kur ata plackitėn Jeruzalemin nė vitin 586 p.e.r. Cifutėt u pėrpoqėn ta rregullonin atė, duke mbledhur tė gjitha pjesėt e mbetura dhe rabinjtė qė kishin mėsuar disa pjesė prej tij pėrmendėsh. Por kjo nuk pati mundėsi tė bėhej. Megjithatė, ata arritėn tė bėnin njė libėr nė tė cilin futėn atė ēfarė mbanin mend dhe atė ēfarė arritėn tė gjenin. Ky ishte pėrpilimi i cili ishte mbikqyrur nga Ezra [1] gjatė dėbimit tė disa hebrejve nė Babiloni nė shekullin V p.e.r., dhe tė cilin e solli nė Jeruzalem nė vitin 458 p.e.r., por pranohet qė ky pėrpilim tė jetė shkatėrruar gjatė plaēkitjes sė Jeruzalemit nga Antiokus Epeplianusi nė vitin 161 p.e.r. Kėto ngjarje historike ndikuan pozitivisht tek tė gjithė ata qė pėr pėrfitime materiale ishin tė gatshėm ti ndryshojnė edhe ligjet e Zotit. Kėshtu, sa mė shumė kalonte aq mė shumė zbehej e vėrteta, deri kur nė sundim erdhi mbreti Herod.
Mbreti Herod, i cili, pėr nga arroganca e poshtėrsia la gjurma nė histori, dėshironte tė sundonte Judenė pėrgjithmonė dhe urrente njerėzit qė flisnin pėr ardhjen e njė Mesihu qė kishte paralajmruar Mojsiu. Nė kėtė kohė dhe nė kėtė vend jetonte familja e Imranit, e njohur si familje e ndershme, e sinqertė e besimtare. Derisa gruaja e Imranit Hanna ishte shtatzėnė, plot sinqeritetit iu drejtua Zotit e tha: "Zoti im, unė kėtė qė ėshtė nė barkun tim, vendosa ta kushtoi thjeshtė vetėm pėr shėrbimin Tėnd, prandaj tė lutem pranoje se vetėm Ti je ai qė dėgjon e di" [2]. Kur lindi, lindi vajzė dhe Hana e emroi Merjem e tha: "Ta lashė ty o Zot ta ruajsh kėtė dhe skotėn e sajė nga djalli i mallkuar"[3].
Lindja e saj, edhe pse ishte lindje e natyrshme - premtimi i nėnės sė saj ishte shumė i rėndėsishėm, ngase edhe pa lindur atė fėmij ja fali tempullit fetarė, respektivisht e cakton pėr shėrbimin e Zotit. Ajo njėherė dėshprohet pėrse lindi femėr, ngase femra nuk do tė mundėte t'i shėrbente tempullit, sipas kuptimit tė saj, por Zoti xh sh i thotė se mashkullin tė cilin e ka dėshiruar, nuk ėshtė si kjo femėr. Rroli dhe rėndėsia e saj do tė jetė shumė mė e madhe, sepse do t'i shėrbejė njė kauze mė tė madhe, krahasuar me shėrbėtoren e tempullit. Do ti shėrbejė ideologjisė, besimit, imanit, derisa tė ekzistojė kjo jetė. Ajo do tė lindė njė djalė Jezusin (Isain as) pa baba, dhe mu aty manifestohet fuqia e Zotit, fuqia e pamvarur nga shkaqet, qė don tė thotė se, Ai qė e krijoi sendin nga shkaku, ka mundėsi ta krijoi atė sned edhe pa shkak, sepse ai ėshtė Krijues edhe i shkakut. Nė kohėn qė lindi Merjemja fisi i Beni Mathanėve ishin pari fetare dhe sundimtarė.
Tė folurit e Jezusit (Isait.a.s) nė djep pėrveē qė ishte mrekulli e Zotit, kishte pėr qėllim mbrojtjen e nderit tė nėnės nga shpifja qė i bėnin jehuditė. Ai u thoshte se ėshtė fėmij i lindur me urdhėrin e Zotit, ėshtė vetėm profet i Zotit rob i Tij, sepse nuk ka gradė mė tė madhe se me qenė rob i Zotit: Ai (Isai) ka qenė vetėm njė rob, tė cilin e bėmė pejgamber dhe e bėmė shembull tė jashtėzakonshėm si pėrvojė pėr beni israilėt[4].
Jezusi (Paqa e Zotit qoftė mbi te) e filloi misionin e tij profetik nė moshėn 30 vjeēare dhe nuk i zgjati mė shumė se tri vjetė. Ai la pas vetes 12 apostuj, 70 dishepuj dhe njė numėr tė konsiderueshėm besimtarėsh nė fshatrat e Judesė, qė atėherė quheshin Am Al Arez. Tė bindur dhe tė tėrhequr nga mrekullitė e Jezusit, ata bashkoheshin rreth tij dhe e ndiqnin ate. Ata e pranuan dritėn hyjnore qė predikonte Jezusi, tė njėjtėn dritė qė kishte pru Moisiu mė parė, por qė Jezusi kishte ardhė pėr ti sqaruar e plotėsuar [5] Ai dhe pasuesit e tij ishin tė gatshėm tė luftojnė tė gjithė ata qė do tė pėrpiqeshin ti largonin nga jeta sipas sė cilės Zoti dėshironte ta jetojnė besimtarėt e Tij [6]. Ata dėgjuan dhe pranuan kėshillat e Jezusit qė njerėzit pėr tė fituar shpėtimin tė zbatojnė ligjet e Moisiut deri nė fund: Mos t'u shkojė nė mend se erdha pėr tua shlyer ligjin ose profetėt. Jo s'erdha tė shlyej por tė pėrkryej. Pėr tė vėrtetė po ju them. Derisa tė jetė qielli e toka, asnjė germė dhe asnjė presje nuk do t'i hiqet ligjit, por do tė zbatohen tė gjitha. Prandaj, kushdo qė t'a shlyej njėrin ndėr kėta urdhėra, qoftė edhe mė tė voglin, dhe do t'i mėsojė njerėzit tė bėjnė ashtu, do tė jetė mė i vogli nė mbretėrinė e qiellit ndėrsa ai qė do t'i mbajė dhe do t'i mėsojė, do tė jetė i madh nė mbretėrinė e qiellit [7].
Nė kėtė kohė, shumica e priftėrinjve tė tempujve e pėrdornin fenė e mbetur tė Mojsiut pėr pėrfitime materiale dhe reputacion. Ata nuk ishin tė kėnaquar me vėrejtjet qė ua bėnte Jezusi lidhje me hipokrizinė e tyre, as me popullaritetin qė ai kishte fituar nė masėn e popullit, gjė qė rrezikonte statusin e tyre. Romakėt, qė sundonin Judenė, ēfaqėn konsideratė pėr kėtė lider tė ri, duke patur droje revoltėn e hebrejve, sepse kishin pasur mjaft probleme prej Esenesėve [8]
Zyrtarėt ushtarak romak, bashkė me prijėsit e korruptuar tė tempujve, u bashkuan me njė interes tė pėrbashkėt kundėr Jezusit dhe ndjekėsve tė tij. Nė mes tyre kishte hyrė njė konspiracion qė pėrfundoi me humbjen e Jezusit dhe me kryqėzimin e njė njeriu tjeter, sigurisht tė Judas Iskariot, qė pėrjetoj atė vdekje tė dhėmbshme qė ai kishte pėrgaditur pėr Jezusin [9].
Besimi i gabuar, i adoptuar nga Pali i Tatsusit, se ka qenė Jezusi ai qė ėshtė kryqėzuar [10] ka qenė njėri prej shkaqeve tė izmave tė Kishės sė hershme: Dishepujt qė nuk ju frikėsuan Zotit, shkuan natėn, grabitėn kufomėn e Judas, e fshehėn dhe pėrhapėn lajmin se Jezusi u ringjall, [11] duke krijuar kėshtu konfuzion tė madh. Priftėrinjt e lartė urdhėruan qė askush tė mos flasė pėr Jezusin e Nazaretit. Dhe kėshtu filloi persekutimi i madh. Tė shumtė ishin ata qė u rrahėn, u gurorėzuan e u pėrjashtuan nga toka e tyre, pėr tė vetmin faj se nuk mund tė rrinin tė qetė nė kėtė ēėshtje... [12]
Persekutimet e pasuesve tė Jezusit, jo vetėm prej romakėve, por edhe prej hebrejve qė e refuzuan ate, ishte edhe njė shkas i krijimit tė izmave nė kishėn e hershme. Njėri prej persekutuesve mė entuziastik, ishte Sauli nga Tarsusi hebre bir hebreu, i cili mė vonė do tė bėhet i famshėm me emrin Shėn Pali.
KUSH ISHTE SHĖN PALI?
Shėn Pali kishte lindur (afėrsisht nė kohen qė kishte lindur edhe Jezusi), nė qytetin grek tė Tarsusit [13], nė Kilikia [14] nė pjesėn juglindore tė Azisė sė Vogėl, qė ishte provincė Romake: Siri Silici. Vetė thoshte se rridhte nga njė familje farisenjsh, nga fisi Benjamin [15] - anėtar i Komunitetit Hebre jasht Palestinės. Kur kishte lindur, i ati e kishte pagėzuar me emrin ēifut Saul, por ky emėr, ndoshta pėr shkak tė pėrshtatjes nė latinishte, ju ndryshua nė Paul. [16]. Babai i tij ishte mjeshtėr e i pasur tregtarė, zanat qė kishte trashiguar edhe i biri [17]. Ka shumė tė ngjarė qė rininė e tij ta ketė kaluar nė Tatsus, si ēifut. Megjithėse Veprat e Apostujve sygjerojnė se kishte studjuar (filozofinė greke) nė Jerusalem, nėn drejtimin e feariseut Gamaliel [18], nė vetė letrat e tija thotė se ai kurrė nuk kishte qenė nė Jerusalem!
Mbi tė gjitha, Pali ishte fanatik ēifut, madje shumė aktiv, i cili si pjestarė i racės sė zgjedhur nuk dėshironte tė dėgjonte se nė Palestinė ishte paraqitur njė profet, qė pretendonte tė ishte Mesia. Shkurt, u bė kundėrshtar i rrept i Jezusit dhe fanatik i madh kundėr pasuseve tė tij, i palodhur nė dėmtimin dhe mizorinė e tyre. Nė fund, protagonisti kryesor i transformimit tė sektit hebraik nė religjion botrorė [19].
Ai tha: "Keni dėgjuar sigurisht pėr sjelljen time tė dikurshme nė Judaizėm. Si e salvoja mbi ēdo masė Kishėn e Hyjit dhe u mundoja t'a shkatrroi ate" [20]
Nuk kishte mėshirė kundėr besimtarėve: "...E qitėn jasht qytetit dhe e vranė me gurė. Dėshmitarėt i ulen petkat te kėmbėt e njė djaloshi qė quhej Saul (Pal). Ndėrsa po e mbytnin me gurė, Stjefni lutej e thoshte: "O Jezus Zot, merre shpirtin tim" Atėherė ra nė gjunj dhe bėrtiti me zė tė madh: "O Zot, mos ua merr kėtė pėr mėkat". Posa i tha kėto fjalė ndrroi jetė"[21]. Dhe: Edhe Sauli e dha pėlqimin e vet pėr vrasjen e Shtjefnit. Po atė ditė u bė salvim i madh kundėr kishės nė Jerusalem. Tė gjithė me pėrjashtim tė apostujve, u shpėrndan nėpėr krahinat e Judesė e tė Samarisė. Disa njerėz tė pėrshpirtshėm e varrosen Stjefnin dhe bėnė gjėmė tė madhe pėr tė. Ndėrkaq, Sauli bėnte ēmosin pėr ta asgjėsuar kishėn, hynte nėpėr shtėpi, merrte burra e gra e i dorėzonte nė burg.[22]
Ka tė ngjarė, qė tregimi mbi vdekjen e Shtjefnit, ose sė paku prezenca e Palit aty tė mos jetė i vėrtetė, sepse siē thotė vetė, ende nuk e kishte vizituar Jeruslemin. Shkrimet e Palit mbi ngjarjet nė Jerusalem kanė burim tė panjohur, por studjesit pretendojnė qė informatat ti ketė marrur nga Koncili i Tarsusit (ose prej qytetit sirian tė Antiokut) pėrmes Sanhedrinit tė Jerusalemit [23]. Ai nuk e kishte takur kurrė Jezusin. Sidoqoftė, menjėherė pas vrasjes sė Shtjefnit, Pali u nis prej Tarsusit (ose Antiokut) pėr Damask gjithnjė si armik i Jezusit, por gjatė rrugės ngjau mrekullia e madhe. Siē tregon vetė, nė rrugė i ishte paraqitur vizioni (ėndėrr) i Jezusit [24] i cili e kishte shtrirė pėr tokė, dhe kur ishte zgjuar, ishte zgjuar me mendim krejt tjeteėr pėr Jezusin dhe pasuesit e tij. Aty ju paraqit drita psikologjike e Jezusit i cili e dėrgoi predikues tė ti tek njerėzit. Kėshtu nga njė vrasės i tillė, Pali ndrron mendje dhe veshė pektat e njė besimtari. Hynė nė qytetin e Damaskut, antarėsohet nė grupin e besimtarėve tė Jezusit dhe fillon tė predikojė. Por, meqenėse ishte i njohur pėr paudhėsitė e tija, si nga mbreti Aretas IV, ashtu edhe nga komuniteti ēifut, u urdhėrua tė largohet menjėherė dhe u pėrzu andej [25]. Atėherė ai udhėtoi nėpėr vende tė tjera, duke proklamuar konvertimin, pėr tri vjetė me radhė.
Mė vonė, do tė filloi tė shkruaj letra tė shumta nėpėr qytet duke ftuar njerėzit nė fenė e re, fenė e Palit qė hyjnizon Jezusin, lejon tė ndaluarėn dhe anėtarėsohet nė grupin fanatik qė mė vonė do ta marrė emrin Kristijan [26]. Ēka bėri ai pėr afėrsisht njė dekadė pas konvertimit, mbetet misteri, sepse as letrat e tij, as Veprat e Apostujve nuk thonė gjė tė qartė.
Letrat e mbijetuara qė pretendohen tė jenė tė Palit, nė periudha tė ndryshme tė jetės sė tij, na japin njė pasqyrė mbi predikimet e tij dhe njė dukje se si do tė ketė qenė ajo. Skam pse tė mburrem u thoshte Korinthianėve sepse kjo mė ėshtė ngarkuar dhe mjerė unė po nuk predikova Ungjillin [27]. Duke proklamuar mesazhin, nxitė Timoteun II: tė predikojė, tė kritikojė, tė qortojė e tė kėshillojė me durim [28]. Pamvarsisht nėse kėto janė letrat e shkruara nga Pali apo nga dikush tjeter, kėto na japin njė rrjet tė madh gjeografik
Nė letrat e ti, ai ngatrronte idhujtarinė romake, dhe filozofinė greke me doktrinat e fesė sė re qė me kėtė t'i pėrshtatet idhujtarisė sė Perandorisė Romake, qė ishte bėrė traditė e tyre, kėshtuqė kur ai vėrejti se romakėt nuk bėhen synet, edhe vetė e ndaloi synetimin [29], kur pa se ata vetė e hanė mishin e derrit [30] dhe ndalimet tjera, ai ua lejoj ato. Kur pa se ata besojnė nė shumė zotra dhe bijt e tyre, shpalli hyjnin e Jezusit dhe tha se ai ėshtė biri i Tij. Me kėtė ai punoi nė afrimin e krishterimit me idhujtarinė pagane tė Romės dhe me filozofinė greke, prandaj romakėt nuk u kristjanizuan, por tė krishterėt u romanizuan.
Njė numėr i madh i dietarėve dhe i historianėve tė krishterė besojnė se Pali e pranoi kristjanizmin qė ta devijojė me dinakėrinė e ti. Nė Romė ai qėndroi dy vjetė. U arrestua dhe u burgos nė burgun romak, u gjykua me vdekje nė gjygjin e Neros dhe u ekzekutua me shpatė, tre mile larg Romės, nė vitin 67 apo 68.
Tė gjitha sektet e krishtera e konsiderojnė si predikues i madh i popujve dhe si shenjtėri e parė, se ai ėshtė nxėnės i parė i Jezusit dhe udhėheqės i tyre. Ai ėshtė keru i kishės prespektive, kurse papnia janė zavendėsit e tij. Edhe pse nuk e ka parė Jezusin, llogaritet njėri ndėr apostujt nė shikim tė shoqėrimit shpirtėrorė. Ai vetė pretendonte se ėshtė i ngjajshėm me apostullin mė tė famshėm - Pjetrin., kurse te Protestantėt Pjetri nuk ėshtė gjė mė i mirė se Pali. Tė gjitha sektet e krishtera thonė se letrat e Palit jan shkruar me inspirim dhe se janė tė shenjta sikurse ungjijt. Pali, Beslidhjen e Vjeter e anulon plotėsisht dhe ligjet e saja i ndryshon sipas hamendjes sė tij. Nė letren e Hebrenjve 7:18-19 prej pėrkthimit arab tė botuar mė 1860 thuhet: Kėndej zhbėhet rregullorja e mėparshme pėr shkak tė paaftėsisė dhe dobėsisė sė saj, sepse asgjė s'ka pėrsosur ligji..." Nė tė njėjten leter 8:7 dhe 13 thuhet: "Po tė kishte qenė me tė vėrtetė Beslidhja e parė pa tė meta, nuk ishte dashur t'i bėhej vend tjetrės..." Kur thotė: "TE RENE dėshmon se e para ėshtė e plakur, tash ēka plaket e vjetrohet ėshtė afėr zhdukjes. Nė tė njėjtėn letėr gjithashtu thuhet: "Kėshtu shfuqizon kultin e parė pėr tė vendosur tė dytin..."
Pali varrosi pastėrtinė e mėnyrės sė jetės qė pruni Jezusi, pėr tė ngjallė njė besim tjetėr krejt opozitar qė u binte pėr shtat idhujtarėve. Me befasi dramatike, ai lajmėroi se i ishte paraqitur Jezusi nė vizion (ėndėrr) dhe ai kishte vendosur tė bėhet pasues i tij. Megjithate, ai priti edhe tri vjetė tė tjera nė Arabi e Damask, para se tė kthehej nė Jerusalem e tė lajmrojė apostujt pėr ngjarjen e kėsaj mrekullie [31]. Madje as pėr ėndrrėn nuk ishte i sigurtė: "Duhet tė krenohem - thotė ai - punėkotė! Pra, po ia nisi me vegime e zbulesa tė Zotit. E njoh njė njeri nė Krishtin, i cili para katėmbėdhjet vjetėsh a ishte nė trupin e vet: nuk e di a ishte jasht trupit nuk e di. E di Hyji. Ky njeri qe ngritur nė tė tretin qiell. Dhe e di se ky njeri - a ishte nė trup a jasht trupit nuk e di, e di Hyji. Ka qenė ngjitur nė Parriz dhe ka dėgjuar fjalė tė paspjegueshme tė cilat njeriu nuk guxon t'i pėrsėritė. Pėr atė njeri tė tillė do tė krenohem e jo pėr vetvete. Nuk do tė lavbdohem pėrveē me ligėshti (tė mira) [32]. Pra, Pali nuk dinte se njeriu nė vegimin (Vizionin) e tij ishte "nė trup" apo "jasht trupit". Vizioni i tij nė fjalėt e patregueshme dhe tė papėrsėritura, por qė sipas kėti "Vizioni" ndryshoi krejt rrėnja e kristjanizmit, pėr t'u bėrė njė kristjanizėm i ri paulijan, me rregulla tė reja opozitare me ligjet e Moisiut sipas tė cilave veproi Jezusi.
Njeriu qė asnjėherė nuk e pa Jezusin, nga njė vrasės brutal dhe i paskrupullt u shėndrrua nė njė "mėsues" mė "gjenial" i kristjanizmit. Ai mori "vizionin" nga Jezusi, duke shpallė injorancė tė plotė mbi apostujt qė nuk ju ndanė jezusit gjatė gjithė jetės. Apostujt i shpalli "hipokritė" pėr arsye se ata nuk pajtoheshin dhe ishin nė kondradikcion tė plotė me mėsimet e tij. Tani ishte vetė Pali qė zinte vendin e parė: "Por nė saje tė hirit tė Hyjit, jam ky qė jam, dhe hiri i tij nė lidhje me mua nuk ka qenė i kotė. Madje u mundova tė veproi mė shumė se tė gjithė ata, njėmend, jo unė vetėm, por edhe hiri i Hyjit me mua..." [33]. Pali ishte mė i zgjuar dhe punonte mė shumė se njėmbėdhjetė apostujt tjerė sė bashku!.
Pali thotė se ishte profet i Zotit: "...sepse atė as nuk e mora as nuk e mėsova prej ndonjė njeriu, por ma zbuloi Jezu Krishti... Porse kur Ati qė mė zgjodhi qyshė nė krahrorin e nėnės dhe mė thirri me hirin e vet, i pėlqeu ta zbulojė nė mua Birin e Vet..." [34]. Por, po tė shohim idetė e Palit, gati nė gjysmėn e "Testaminit tė ri", dhe t'i krahasojmė ato me Ligjin e Pėrtrirė 18:22, apo me Ungjillin e Mateut 24:24, do tė shohim se Pali mund tė ishte vetėm njė profet gėnjeshtarė pėr tė cilėt lajmroi Jezusi.
Ai pėr kėto llojė profetėsh dha disa shenja qė sipas Biblės, ndoshta do tė vėrtetojnė profetėsinė e Palit:
- Profetėsia e profetėve tė rrejshėm nuk ka sukses,
- Profetėt dhe Mesihėt e rrejshėm mund tė bėjnė mrekulli tė mėdha,
- profetėt e rrejshėm bien fruta tė idhėta,
Profetėt e rrejshėm do tė thonė se ėshtė e mjaftueshme t'i thuhet Jezusit Zot, pėr tė shpėtuar.
- Profetėt e rrejshėm do tė profetizojnė nė emrin e Jezusit,
Profeti i rrejshėm mund t'i hedh djallėzitė dhe tė bėhet shumė i devotshėm, etj.
Profetėsia e Palit, lidhje me ardhjen e dytė tė Jezusit, qė qėndron nė letren e parė tė Selanikėve (4:16-18), jep tė kuptojmė gjithashtu se ai ishte njė profet i rrejshėm. Ai tha, pra se me zbritjen e Jezusit, ai do tė takohej me te diku nė hapsirė (nė ajėr) dhe kjo do tė ndodhte derisa ata ishin gjallė, por kjo nuk u realizua.
Nė Veprat e Apostujve (23:6), Pali thotė se ishte Farise bir fariseu. Athua, Jezusi zgjodhi njė farise pėr t'i dhėnė vizionin e ti, kurse nė Ungjillin e Mateut (23:15) pėr Jezusin Farisenjt ishin hipokrit, fėmijėt e ferrit, etj. Pali deklaron se ligji ėshtė i vdekur (Romakėve 7:6), se Ligji ėshtė i mallkuar se ata qė mbėshteten nė veprat e ligjit janė nė mallkim. Ai gjithashtu deklaron se Kontrata e Zotit ėshtė e vjetruar (Hebrenjve 8:13), etj [35]
Apostujt me rrethin e besimtarėve tashmė njiheshin me emrin Nazarenas. Ata kishin qenė mė tė afėrtit e Jezusit kur ai ishte nė tokė, dhe nuk mund ta pranonin si tė vėrtetė konvertimin e Palit. Skepticizmi i tyre mori kulmin, atėherė kur Pali filloi tė predikojė njė doktrinė tė ndryshme dhe kontradiktore nga ajo qė ata kishin dėgjuar prej Jezusit.
Nazarenėt kishin rėnė nė pozitė tė atillė qė e kishin tė pamundur tė besojnė se Jezusi, duke predikuar i kishte ushtruar dhe bindur derisa ai ishte nė mesin e tyre, ndėrsa tani kishte vendosur qė mėsimet e tij ti ndryshojė, madje pėrmes njė njeriu qė kurrė nuk e kishte takuar. Argumenti i Palit me Xhejmsin kryetarin e Nazaretėve, nuk ka ndonjė rėndėsi [36].
Eshtė mė se e sigurtė se Pali ishte i refuzuar prej Nazarenėve, tė cilėt i mbanin mend shumė mirė persekutimet e qė ai u bėnte ithtarėve tė Jezusit. Ishte vetėm influenca e Barnabės qė Pali u pranua nė mesin e tyre. Barnaba mendonte se Pali do tė interesohej e do tė ndiqte mėsimet e Jezusit, prej atyre qė kishin kaluar vite pranė tij. Por Pali, duke e ndjer veten fajtor dhe duke e kuptuar se pranimi nė mesin e tyre nuk ishte meritė e ti, u kthye nė Tatsus i inatosur.
Shumica e tė afėrmve tė Jezusit shkuan nė Antiok [37], pėr ti ikur persekutimeve romake e hebreje dhe formuan atje njė komunitet tė madh qė pėr liderė tė tyre caktuan Barnabėn. Ata e jetonin jetėn e tyre sipas rregullave dhe ligjit qė i kishte porositur Jezusi. Nė besimin e tyre filluan tė pranojnė edhe johebrejt, dhe kėshtu sė pari herė u lajmrua emėrtimi Kristijanizėm, term mė shumė abuzues se sa deskriptues [38].
Sidoqoftė, Barnaba kishte vendosur tė pėrhapė mėsimet e Jezusit. Shkoi nė Tatsus dhe pruri Palin nė Antiok. Kjo ėshtė hera e dytė qė Pali takohet ballė pėr ballė me njerėzit qė i kishte persekutuar. Edhe kėtu ata i bėnė tė njėjtėn pritje tė ftoftė qė i kishin bėrė nė Jerusalem. Por sėrish, falė Barnabės u pranua nė mesin e tyre.
Pėrfundimisht, Barnaba dhe Pali, tė shoqėruar nga Marku (nipi i Barnabės, nga motra), u nisen nė udhėtimin e tyre tė parė misionarė, pėr Greqi dhe Ilirik.
Nė Greqi gjetėn besimin idhujtar nė zotra tė shumtė dhe nė mendjen e tyre nuk kishte ndonjė problem nė thirrjen e besimit tė njė zoti mė shumė apo mė pak, problemi qėndronte nė thirrjen e besimit tė Njė Zoti tė Vetėm. Pėr kėtė arsye, Pali ishte i gatshėm tė bėjė njė kompromis tė mėsimeve tė Jezusit nė mėnyrė qė ta bėjė tė pranueshme nė mesin e tyre.
Barnaba nuk mund tė pajtohej me kėtė shkelje flagrante tė mėsimeve qė i kishte predikuar Jezusi, prandaj ashtu siē thuhet nė Veprat e Apostujve 15:39-40, mori Markun dhe u nda prej Palit, pėr tė shkuar nė vendlindjen e tij nė Kipėr. Ndėrkohė qė Pali bashkė me Pjetrin udhėtuan nė prendim, deri nė Iliri.
Nė lindje, Barnaba me Markun mundoheshin tė pėrhapnin mėsimet monoteiste tė Jezusit dhe hasnin nė kundėrshtime tė rrepta, ndėrsa nė Prendim, Pali pėrhapte mėsimet e pėrziera me idhujtari, dhe meqė ato mėsime nuk kishin ndonjė ndryshim tė madh prej besimeve tė vendit, kundėrshtimet ishin mė tė vogla. Tashmė, Pali kishte deklaruar lidhje me lidhshmėrinė vizionale qė kishte me Jezusin si autoritet hyjnor dhe pėrmes kėti vizioni ua bėnte mė tė lehtė paganėve pėr ti pranuar mėsimet e Jezusit, tė cilat nė tė vėrtetė nuk ishin tė Jezusit, por mėsimet e Palit. Ai, pėrmes vizualitetit me autoritetin hyjnor tė Jezusit predikonte se Ungjilli nuk ishte vetėm pėr hebrejt, por pėr tė gjithė ata qė ishin tė gatshėm tė besojnė. Duke kontradiktuar kėshtu, jo vetėm mėsimet e Jezusit por edhe tė Mojsiut, ai ngjalli kundėrshtime jo vetėm tek ithtarėt e Jezusit, por edhe tek hebrejt. Prandaj, ishte shumė e qartė pse ai kishte vendosur tė pėrhapė mėsimet e tij nė mesin e popujve qė urrenin hebrejt dhe tek ata tė cilėt asnjėherė nuk kishin patur rast ti dėgjonin mėsimet e Jezusit nga ndonjė njeri tjeter.
Pali arsyeton doktrinėn e tij tė re me pėrdorimin e kėsaj analogjie tek letra e dėrguar Romakėve 7:1-4 Kjo analogji qartė tregon se Pali bėnte ndryshime ndėrmjet Jezusit dhe Krishtit. Sipas arsyetimit tė tij, ligji qė kishte pru Jezusi, nuk ishte mė i nevojshėm pas vdekjes sė tij. Tashmė, ligjet nuk ishin tė Jezusit, por tė Krishtit, pėrmes tė cilit kishte pru njė ligjė tjeter. Ata qė kėmbėngulnin nė mėsimet origjinale tė Jezusit, duhej tė kundėrshtoheshin.
Por, Pali nuk ishte i sigurtė nė vizionin e tij (2 Korinthianėve 12:2-5) Pra, nuk dinte nėse njeriu qė takoj i ishte paraqitur nė trup apo jasht trupit?! Kėrkonte nė besim tė verbėr tė predikimeve tė tij dhe inatosej qė apostujt nuk i bindeshin kėti predikimi, madje, ironikisht i akuzonte ata pėr ndryshimin e Ungjijve: (Galatians 1:6-9) Pak mė vonė, duke emėrtuar Xhejmsin, Pjetrin dhe Barnabėn, thotė: Po kur unė pashė se ata nuk ecnin drejt sipas sė vėrtetės sė ungjillit, i thashė Pjetrit pėrpara tė gjithėve: Nė qoftė se ti, qė je Juda, rron porsi johebrenjtė dhe jo si Judenjtė, pse i detyron johebrenjtė tė rrojnė si Judenj?... [39]. Nga kjo, qartė kuptohet pėr ekzistimin e njė Ungjilli tjetėr, tė njė Ungjilli qė Zoti ja kishte reveluar Jezusit, e qė asnjė herė nuk u regjistrua. Duket se Pali kėtu i referohet ati Ungjilli qė ende ishte i memorizuar, prej atyre qė kishin qenė tė pandarė prej Jezusit, apo ndoshta tė Ungjillit tė Barnabės qė do tė zhdukej tre shekuj mė vonė, pas Koncilit tė Nikeas.
Ligji i Zotit ishte i shkruar nėpėr libra tė ndryshėm, dhe Pali sa herė i drejtohet ligjit, ai nuk flet pėr Ungjillin qė kemi sot nė duar, sepse ai ende nuk ekzistonte, por flet pėr librat e mėparshėm. Cilėt mund tė ishin ato? Mbase: Libri i Ligjit (Joshua 8:34), Libri i Luftrave tė Zotit (Numrat 21:14), Libri i tė Drejtit (II Samuel 1:18), Libri i Samuelit (I Samuel 10:25), Libri i bėmave tė Salomonit (I Mbretėrve 11:41), libri i Kronikėve tė mbretėrve tė Izraelit (II Mbretėrve 13:8), libri i Kronikėve tė mbretit tė Judės (II Mbretėrve 21:25), libri i shikuesit Samuel (I Kronikėve 29:29), libri i Nathanit (II Kronikėve 9:29), analet e profetit Shemajah (II kronikėve 12:15), kronikat e profetit Ido (II Kronikėve 13:22), libri i mbretit tė Judės dhe tė Izraelit (II Kronikėve 16:11 dhe 36:8), analet e Jehut (II Kronikėve 20:34), shkrimet e profeti Isaia (II Kronikėve 26:22), libri i mbretėrve tė Izraelit (II Kronikėve 33:18), Vajtimet (II Kronikėve 35:25), vizioni i profetit Isaia (II Kronikėve 32:32), libri i Kronikave (Nehemihah 12:23), etj
Sidoqoftė, mėsimet e Palit kishin konsekuenca tė mėdha, tė cilat ai sigurisht nuk mund ti mendonte dhe tė cilat do tė bėnin jehonė pas vdekjes sė tij. Ungjilli i tij i Krishtit jo vetėm qė ndryshoj mėsimet e Jezusit, por pėrgaditi drejtimin e ndryshimit tė idesė sė popullit, se kush nė tė vėrtetė ishte Jezusi? Jezusi u bė njė koncept manipulimi qė u pėrzie me hyjnin e Zotit. Kjo figurė imagjinare e shenjtėrisė sė Krishtit, u pėrvetėsue nė shtresat intelektuale greke e romake dhe u shkrinė nė filozofinė e tyre.
Pikėpamjet e tyre (me paulianėt) mbi ekzistencėn, ishin trianėsore; pikėpamje e Zotit si At [40], dhe pikėpamje e Birit tė Zotit [41], por qė duhej instaluar edhe Shpirti i Shenjtė pėr tė formuar trinitetin [42], qė do ti pėrgjigjej trinitetit tė tyre pagan. Shėn Agustini nga Hippo (354-430), nuk ishte i kėnaqur me kėtė dhe thoshte: Filozofėt flasin tė lirshėm... megjithate, ne nuk themi nėse janė dy apo tre principe, dy apo tre zotra... [43]
Filozofia Platonike ėshtė mbėshtetur nė kėtė abstrakcion metafizik, ashtuqė tre principet origjinale janė reprezentuar nė sistemin platonik nė tre zotra tė unifikuar mes vetes prej njė gjeneracioni misterioz dhe veēėnarisht Logos ėshtė konsideruar nė karakterin e Birit, Atit dhe Krijuesit e sunduesit tė botės [44]. Me kalimin e kohės, identifikimi arbitrar i Krishtit me Logos-in e Platonit u bashkė dyzuan nė njė, dhe kėshtu lindi doktrina trinitare e mė nė fund u kurorėzua me ortodoksizmin kristjan.
Paganėt, tė cilėt asokohe pėrqafuan Ungjillin, tė nxitur nga kjo filozofi, filluan tė mendojnė se edhe apostujt besojnė tė njėjtėn gjė. Kėshtu u bashkangjit njė numėr i konsiderueshėm filozofėsh, duke formuar njė sekt tė ri tė religjionit kristijan, duke i dhėnė rėndėsi tė madhe religjionit platonik [45]. Derisa ēdonjėri kishte koncepcion tė ndryshėm mbi ate se ēka dashur tė thotė Platoni, ndikoj nė shumimin e izmave nė mes tė kristijanėve. Siē thotė Gibbon: Emri i Platonit u respektua tek tė krishterėt ortodoks dhe u abuzua te heretikėt si njė pėrzierje e tė vėrtetės me intrigėn... [46].
Vetė Pali, asnjėherė nuk predikoj doktrinėn trinitare, as Hyjninė e Jezusit! Doktrina e tij e pėrzier me doktrinėn platonike, hapi derėn e koncepcionit tė gabuar dhe pėrgaditi terrenin pėr formimin e doktrinės katolike. Atė qė Pali ja bėri mėsimeve tė Jezusit, tė tjerėt ja bėnė mėsimeve tė Palit! KY proces arrijti kulmin nė doktrinėn trinitare tė Athanasiusit qė u zyrtarizua nė krishterizimin ortodoks nė Koncilin e Nikeas nė vititn 325 tė erės sonė.
Kredoja Athanasiane, qė u emėrua kėshtu pas Athanasiusit, por qė u kompozua afėrsisht njė shekull pas Kredos sė Nikeas, ka qenė atribuar dhe formuluar pėr Romankatolikėt e Kishės sė Afrikės sė Veriut. Sipas mendimit tė P. Quesnel, Shėn Athanasiusi nuk ėshtė autor i Kredos qė lexohet frekuentėsisht nėpėr kisha. Nuk duket se ka ekzistuar edhe njė shekull pas vdekjes sė tij. Dhe nė fund, origjinali ėshtė shkruar latinisht diku nė provincat prendimore. Patriarku i Konstantinopojės Genadius ka qenė aq i ēuditur me kėtė komponim ordinarė, saqė e ka quajtur si punė e njeriut tė dehur [47].
Eshtė e rėndėsishme tė thuhet se asnjė prej librave qė pėrmban Testamenti i Ri nuk pėrmendė doktrinėn trinitare. Njė verset, tek letra e parė e Gjonit (5:7) flet pėr unitetin e treshit, pėr tė cilin Isak Newton mendon se ėshtė futur shumė kohė pas Gjonit.
Gibbon thotė: Nė shekullin XI-XII, Bibla ėshtė Korrektuar nga Lanfranc Kryepeshkop i Kanterburit dhe nga Nikolasi Kardinal liberian i Kishės Romake... [48].
Konsekuenca e doktrinės trinitare, si doktrinė inkarnimi, u shqyrtua nė Koncilin e Efesusit nė vititn 431 dhe asaj tė Kalcedonit nė vitin 451, si bazė e formimit tė idesė sė Jezusit zot prej Koncilit tė Nikeas [49]. Por, deri nė Koncilin e Konstantinopojės, nė vitin 680, doktrina trinitare nuk u zyrtarizua [50]. Pėr kėtė arsye nuk ėshtė e habitshme qė diktrina inkarnuese nuk pėrmendet nė Testamentin e Ri. Verseti tek Gjoni 5:7, ėshtė ekspresion qė vėrteton gjuhėn e Palit 1 Timoteut 3:16.
Doktrina e inkarnimit qė gjendet tek Ungjilli sipas Gjonit, nuk mund tė vihet pėr dėshmi arsyetimi, sepse Ungjilli i Gjonit u shkrua njė gjysėm shekulli pas vdekjes sė Palit, si rezultat i filozofisė platonike. Nuk ka qenė i shkruar nga Apostuli Gjon, dhe nuk ėshtė dėshmi e njeriut qė ka jetuar kur jetonte Jezusi. Kėshtu, shumė ndryshe prej tre Ungjijve sinoptik, dhe nganjėherė i kontradikton ato. Megjithate, Kisha Romake e ka konsideruar si fjalė tė inspiruar e Zotit, si e lirė prej tė gjitha gabimeve. Madje, as nė kėtė Ungjill nuk gjendet fjala trinitet apo inkarnim. As Jezusi, as Pali nuk kanė predikuar diēka tė tillė.
Cka u bė me Nazarenėt? Ato u bėnė njė numėr i madh njerėzish dhe u ndanė duke formuar kėshtu dy komunitete. Njėri nė Jerusalem (nė krye me Xhejmsin) dhe tjetri nė Antiok (nė krye me Barnabėn). Barnaba dhe pasuesit predikonin e praktikonin fenė qė ua kishte mėsuar vetė Jezusi [51]. Duke ndjekur shembullin e Jezusit, ata vazhdonin tė zbatonin praktikėn fundamentale tė Mojsiut. Faleshin nė Senagoga nė kohė tė caktuara, agjėronin siē kishte agjėruar Jezusi, u jepshin tė dhjetėn e pasurisė nevojqarėve tė komunitetit, festonin sabathin dhe festat qė kishte festuar Jezusi, pritnin bagėtinė qė e kishin tė lejuar me emrin e Krijuesit, praktikonin synetinė, etj. Madje, 15 bishopėt e parė tė Jerusalemit qė ishin hebrej tė bėrė synet [52]. Romakėt dhe gjentilėt nuk shihnin ndonjė ndryshim ndėrmjet hebrejve dhe nazarenėve. Nė vitin 70-tė, kur u shėmb tempulli i Solomonit dhe u masakrua gati e gjithė popullata hebreje, Tė njėjtin fat patėn edhe nazarenėt [53]. Ata qė refuzuan ēdo kompromis u shpallen heretikė dhe skizmatikė. Disa mbetėn nė Pella, disa u vendosen nėpėr fshatrat e Damaskut, por shumica e tyre u vendos nė Alepo tė Sirisė Veriore. Nė Romė, gjendja ishte e njėjtė. Njė grup qė njihej me emrin Galilean, qė pėrfshinte nazaretė dhe zaleotė, nėn pėrgjegjėsinė e Nero-s, u shkatrruan nga zjarri i madh i Romės. Veē kėsaj, nazaretėt e Romės ishin tė detyruar me njė taksė tė veēantė. Persekutimet e tyre ndikuan nė pėrhapjen e tyre nė gjithė Perandorinė, e nė kontakte me popujt tjerė, pėrhapen mėsimet e Jezusit. Komuniteti qė ata formonin, jetonin nė stilin e jetės qė Jezusi kishte jetuar.
Jezusi fliste gjuhėn aramaike [54], njė dialekt i arabishtes, e cila ishte gjuhė e pashkruar. Ungjijt e parė u shkruan nė gjuhėn hebraike. Nė kėtė kohė, asnjėri prej ungjijve nuk u pranua as qė u refuzua. Mvarej prej komunitetit tė krishterė tė vendosė se cilit libėr do ti pėrmbahet. Mvarsisht se cilin Ungjill kishin dėgjuar, ēdo komunitet mori drejtim tė ndryshėm. Ata qė ndoqėn shembullin e Barnabės, e mbanin ate pėr burim, ndėrsa ata qė ndoqėn shembullin e Palit, e mbajtėn pėr burim tė tijėn [55]. Kur besimtarėt qė kishin mėsuar fenė nga Jezusi vdiqėn, mėkėmbės tė tyre i zgjidhte komuniteti, mvarsisht nga njohuria qė kishin pėr fenė dhe nga frika qė kishin pėr Zotin [56].
Ata kanė qenė shėrbėtor tė shėrbėtorėve tė Zotit. Sidoqoftė, me kalimin e kohės, kjo pozitė u bė dėshirė e atyre qė donin tė mbanin nė dorė poste zyrtare, sidomos pas institucionit tė sinodeve. Hierarkia priftėrore, qė kishte bazė mėsimet e Jezusit, filloi tė zbehet, e kjo shkonte nė interes tė Romakėve, tė cilėt nuk donin ti braktisnin zotrat e tyre.
Deri nė fund tė shekullit tė tretė pas Jezusit, ndėrmjet Nazaretėve dhe Paulinianėve nuk kishte ndonjė ndryshim tė madh. Termi i krishterė (kristijan) kaq qenė pėrdorur edhe pėr ato qė kanė ndjekur rrugėn e Jezusit, edhe pėr ato qė kan besuar Krishtin (e Palit). Nėse ndonjėri ka besuar Zotin por ka refuzuar tė paguaj tatim pėr zotrat romak, ka qenė arsye e mjaftueshme pėr tu persekutuar [57].
Persekutimet e hershme tė kristijanėve arritėn kulmin nė Ediktin e Diokletianit dhe Galeriusit nė vitin 303. Ka qenė pėrpjekje finale pėr tė zhdukur krishterizmin e cilėsdo formė. Kishat janė konfiskuar. Ungjijt janė djegur dhe tė gjithė kristjanėt janė vėnė jasht ligjit tė mbrojtjes. Ata kanė mund tė persekutohen pa patur tė drejtė pėr vetėmbrojtje. Megjithate, persekutimet e pasuesve tė mėsimeve tė Jezusit kanė qenė mė tė shpeshta e mė tė ashpėrta.
Religjioni paulijan u popullarizua mė shumė, sidomos pas shėmbjes sė tempullit tė Solomonit nė vitin 70-tė dhe pas rebelimit tė hebrejve nė vititn 132. Pasuesit e Palit nuk u persekutuan nė masėn qė persekutoheshin pasuesit e Jezusit dhe tė Mojsiut. Krishterimi paulijan ishte mė shumė i pranuar tek popujt qė nuk ishin hebrej tė lindur. Kėshtu, tani, ishte populli i nazaretėve qė besonin Jezusin dhe ishin pasues tė tij, dhe tė krishterėt qė besonin Krishtin dhe ishin pasues tė Palit.
Institucioni qė u rrit nga mėsimet e Palit, ka arritur nė ditėt tona nė masė si Kristjanizėm zyrtar, ndėrsa ata qė vazhdojnė tė pasojnė mėsimet e Jezusit janė grupacione tė vogla.
DONATISTET DHE ARIANET
Konstantini bėri njė pėrzierje politike tė religjionit tė kishės zyrtare me religjionin e vjetėr tė shtetit Romak. Ai publikisht nuk pranoi, nuk refuzoi as qė i dha rėndėsi njėrės mbi tjetren. Ai i mbroi tė dyja. Veprimet e tij japin tė kuptosh se tolerimi i Kishės Zyrtare ka qenė bazuar nė arsye politike pėr tė mbajtur pozitėn e Perandorit dhe jo pėr tė pranuar fenė kristjane [58]. Konstantini unifikoi Sabathin (tė shtundėn qė kishte celebruar Jezusi) e kishės zyrtare me tė dielen ditėn e adhurimit tė zotit tė diellit Dies Solis [59]. Ai mori masa pėr futjen e simboleve pagane nė fenė e re tė krishterimit, gjegjėsisht nė Kishėn Zyrtare. Edhe kryqi qė kishte qenė simbol i zotit tė diellit Dies Solis Romak, u bė simbol i krishterimit dhe tashmė nė sistemin perandorak nuk kishte ndonjė ndryshim nga tė qenurit tė krishterė ose pagan. Gibbon thotė se ushtarėt e Perandorisė Romake, shumė kohė mė parė, nė krahrorin e tyre mbanin kryqin pėr simbol [60]. Vetėm brenda njė viti 1200 burra u baptizuan nė Romė, pa numruar kėtu njė numėr tė konsiderueshėm grashė e fėmijėsh. Pėr ēdo konvertim, Konstantini premtonte gurė tė ēmuar me 24 copa flori [61]. Kristijanėt unitarian tė Afrikės Veriore, refuzonin tė adhurojnė zotrat romak dhe tė pranojnė perandorėt e tyre. Ata gjithashtu refuzuan kompromisin qė kishte bėrė Kisha Zyrtare. Konflikti me zyrtarėr romak dhe me Kishėn Romake arriti kulmin, kur ata zgjodhėn priftin unitarian Donatusin pėr liderė. Ai u zgjodh si Arqipeshkvi i Karthagės nė vitin 313 kur u mbajt Edikti i Milanos.Dhe, pėr njė kohė tė shkurtė, ai u bė udhėheqės i qindra priftėrinjve, njėri prej tė cilėve ishte edhe nė Romė. Lideri i Kishės zyrtare u pėrpoq ta zavendėsoj Donatusin me njė prift tjeter nga paria e tij me emrin Cacealian [62].Meqė Konstandini e pėrkrahte pozitėn e Cacealianit, thirri donatisėt ta pranojnė ate, por, ata nuk mund ta pranonin seriozisht faktin se e gjithė Perandoria Romake u krishterizua brėnda natės. Duke patur tė freskėt dhunėn qė romakėt ua kishin bėrė besimtarėve, ata refuzuan. Dhe, pasi plani pėr tė bashkuar Kishėn Zyrtare me Kishėn Unitariane dyshtoi, ushtria romake mbi to filloi masakrimet. Priftėrisnjt mbyteshin nėpėr kisha. Kufoma njerėzish hudheshin nėpėr shpella. Shkrimet e tyre zhdukeshin pa gjurmė, dhe vetėm njė pjesė e vogėl e tyre arrijtėn nė ditėt tona.
Njė fat tė tillė e patėn edhe Unitarianėt e Aleksandrisė - njė qendėr e rėndėsishme e Krishterizmit. Prisi i tyre Ariusi ndiqte mėsimet e Jezusit dhe refuzonte ato tė Palit. Ai thoshte se Jezusi ishte njė krijesė njerėzore e Zotit, por qė Zoti me dėshirėn e vet shpirtėrisht e kishte ngritur dhe e kishte pajisur me misionin profetik... Nėse Jezusi vėrtetė ėshtė Bir i Zotit del se Ati ka ekzistuar para Birit kėshtuqė nė njė kohė biri nuk ka ekzistuar. Derisa Zoti ėshtė ekzistencė enternale. Jezusi nuk mund tė jetė i tillė... Derisa Jezusi ka qenė i krijuar prej Zotit, ai nuk mund tė posedojė atributet e pėrjetėsisė. Vetėm Zoti ėshtė i pėrjetshėm. Derisa Jezusi ėshtė krijesė, ai ka ndryshuar gjatė fazave jetėsore, vetėm Zoti ėshtė i pandryshueshėm...[63] Meqenėse kėto nuk u pėlqenin as Aleksandrit as Athanasiusit qė ishte lider i kishės Zyrtare nė Aleksandri, Ariusi dhe besimtarėt qė besonin si ai u shpallėn heretikė. Nė qytet tė gjithė njerėzit filluan luftėn dhe kur Konstandini dėgjoi pėr kėtė, u detyrua tė ndėrhyjė. U shkroi njė peticion Aleksandrit dhe Ariusit dhe kėrkoi bashkimin e tyre, por kjo nuk pati sukses.
Konstandini thirri tė gjithė prijėsit nė Koncilin e Nikeas nė vitin 325 nė tė cilėn u pranua Doktrina e Vėrtetė Trinitare, doktrinė opozitare e mėsimeve tė Ariusit. Pas kėti Koncili, lufta mė e ashpėr filloi kundėr Ungjijve tė pa autorizuar. Si rezultat 1.5 milion njerėz u vranė. Vetė fakti se asnjėri prej shkrimeve tė para vitit 325 sot nuk ekziston nė pėrbėrjen e Biblės, tregon se librat e pranuara prej Kishės Zyrtare, nuk janė asnjė prej origjinaleve tė shkruara [64].
Nė kėtė Koncil, religjioni shtetror u bė Krishterimi i Kishės Zyrtare apo Trinitare dhe ato me pikėpamje tė ndryshme u shpallėn heretikė (Nazaretėt, Ebionitėt, Arianėt dhe Donatistėt) dhe iu nėnshtruan persekutimeve. Vetė Ariusi u helmua dhe vdiq nė Konstantinopol nė vitin 336.
Ironikisht, Konstandini vdiq si pjestarė i Krishterimit Unitarian dhe u baptizua dy vjetė para vdekjes nga Bishopi Eusebius i Nikomedisė. Biri i tij Konstantius ishte gjithashtu Arian, kėshtuqė pėr njė kohė, arianėt marrin frymė mė lirshėm nė pjesėn Lindore tė Perandorisė Romake. Konstantiusi organizoi Koncilin e Riminit nė vitin 360 ku morėn pjesė 400 Bishopė nga Spanja, Italia, Afrika, Britania dhe Ballakani. Nė kėtė Koncil, u pranua kredoja e propozuar nga Bishopi arian se Biri nuk ėshtė i barabartė me Atin njė surprizė e Kishės Zyrtare. Megjithate, kur zyrtarėt e Kishės kuptuan gabimin qė bėnė, tėrhoqėn pėrkrahjen dhe rifutėn nė fuqi vendimet e Koncilit tė Nikeas. Kisha zytrare u bė mė fuqiplote gjatė sundimit tė Perandorit Theodosius perandor i parė i baptizuar nė fenė Trinitare edhe pse i lindur nė njė familje tė krishterė [65]. Vetė Theodosusi formuloi Ediktin mbi vėrtetėsinė Tinitare [66] dhe menjėherė pas saj, nė vitin 381ftoi Koncilin e Konstantinopolit nė tė cilėn 150 Bishopė, plotėsuan sistemin teologjik tė themeluar nė Koncilin e Nikeut lidhje me pjesėt pėrbėrėse tė trinitetit tė shenjtė [67]. Kanė kaluar afėrsisht katėr shekuj, derisa doktrina tė cilėn Jezusi kurrė nuk e ka predikuar, tė pranohet nė emrin e tij dhe plotėsisht tė vendoset e vėrteta mbi Zotin. Kisha Zyrtare qė tashmė njihej si Kisha Katolike rriti pushtetin e vet nė Perandori, kurse vetė Perandori Theodosisus krijoi metoda efektive pėr persekutimet e heretikėve. Popullsia iu detyrua Kishės me taksa tė rėnda. Gjatė 15 vjetėve, 15 Edikte tė tjera u formuluan pėr tė ndjekur liderėt. Tempujt e heretikėve u eleminuan pamėshirshėm.U formulua zyra e inkuizitorėve tė fesė nė tė cilėn ishin personelė tė caktuar pėr tė akuzuarit heretikė. Kėtu e kishte origjinėn edhe inkuizicioni i mėvonshėm spanjol, jo nga mėsimet e Jezusit, por nga Kodet e Kishės Katolike Romake [68]. Disa prej popujve qė mbijetuan persekutimet e Ediktit tė Theodosisusit, kaluan nė Spanjė (pėrmes Gotėve).
Bishopi Unitarian Priscilliani bashkė me gjashtė tė tjerė u ekzekutuan nė vitin 385. Dy tė tjerė u pėrjashtuan nga masa e popullit dhe dėrguan nė ekzil, nė Sicili. Kisha Katolike mori pushtetin zyrtar mbi Perandorin dhe nė vend tė tij, priftėrinjt morėn fjalėn kryesore. Si rezultat i kėti bashkėdyzimi politik perandorak, ngjau incidenti i parė ndėrmjet Unitarianėve dhe Hebrejve, kur disa murgj trinitar dogjėn tempujt e tyre nė qytetin Callinicum tė Persisė [69].
Nė incidentin e dytė, disa banorė tė Selanikut mbytėn njė gjeneral Romak, dhe nėn urdhėrin e Theodosiusit, ushtria romake mbytė tė gjithė banorėt qė ishin tuabuar nė njė teatėr publik. Vetė Arqipeshkvi trinitar i Milanos Ambrose (qė kishte autoritet mbi Perandorin), ftoi Theodosiusin tė bėjė pendim pėr kėtė masakėr. Deri nė fundin e regjimit tė Theodosiusit, Kisha Romake kishte pėrvetėsuar gjithė pasurinė e Perandorisė dhe kishte marrė qėndrim tė prerė pėr tė eleminuar tė gjitha besimet tjera. Kishte kaluar njė kohė e gjetė nga koha qė kishte jetuar Jezusi. Historia e vėrtetė ndėrmjet Nazrenėve dhe Paulianėve ishte ndryshuar plotėsisht [70]. Pak njerėz kishin mbetur qė mbanin mend falsifikimet qė kisha romake u kishte bėrė mėsimeve tė Jezusit. Me rėnien e Perandorisė Romake, nė Perėndim, influenca e Papės u bė aq e madhe saqė vetė ai vendoste se kush duhet tė jetė Perandor i Perandorisė katolike [71].
VISIGOTET
Megjithė presionin e Kishės Katolike nė Afrikėn e Veriut, ithtarėt e mėsimeve tė Jezusit mbetėn tė pathyeshėm. Nėn kėtė virtualitet, ky besim u pranua edhe nga Gotėt tė cilėt i pėrhapėn kėto mėsime nė Evropėn Jugore.
Gotėt erdhėn prej Evropės Veriore nga njė vend ku sot gjendet Polonia, rreth vitit 280 para erės sonė, u vendosėn rreth detit Baltik dhe rreth (vitit 240 p.e.s) brigjeve tė lumit Olga nė Rusi, pėr kushte mė tė mira jetėsore. Kėshtu, ata u ndanė nė dy fise. Ata qė u vendosen nė brigjet lindore tė lumit u njohėn me emrin Ostrogotė kurse ata qė u vendosen nė brigjet prendimore si Visigotė. Nuk ėshtė e qartė, nėse Gotėt erdhėn nė kontakt me mėsimet e Jezusit para paraqitjes sė njeriut tė njohur me merin Ulfilas, por ėshtė e njohur se gjatė jetės sė tij, Visigotėt dhe Ostrogotėt ranė nė kontakt me krishterimin Unitarian.
Ulfilasi lider i Visigotėve, shkoi nė Konstantinopol menjėherė pas vdekjes sė Konstandinit, u takua me Eusebiusin e Nikomedisė (pėrkrahės i Ariusit, baptizues i Konstandinit dhe kėshilltarė i Konstantiusit) dhe u kthye nė mesin e popullit tė vet i mveshur me detyrėn e misionarit unitarian. Jo pa arsye, Konstantiusi e quajti Mojsiu i ditėve tona [72].
Pėr 40 vjetė, Ulfilasi pėrhapi dritėn e besimit tek Gotėt. Ai u solli atryre mėnyrėn e re tė jetės. U dha mundėsinė e zgjimit tė tyre shpirtėror gjė qė shkaktoi njė hov pėrparimi kulturor nė mesin e tyre si kurrėnjėherė mė parė.
Megjithse, mėsimet e Ulfilasit u pėrhapen me shpejtėsi, nė mesin e popullit u gjetėn grupe opozitare qė nuk donin tė braktisnin zotrat e trashėguar pagan. Pjesa mė e madhe e Ostrogotėve dhe e Visigotėve pranuan besimin Arian dhe e pėrhapėn tek fiset teutonike tė Evropės Jugore, sidomos gjatė sundimit tė mbretit tė Ostrogotėve Hermanrik, i cili deri nė vitin 370 anuloi ndryshimet ndėrmjet fiseve Evropjane nė pushtimin e tyre. Ulfilasi formuloi alfabetin e gjuhės Gotike, pėrktheu Dhjatėn e Vjetėr dhe njėrin prej ungjijve tė vjetėr grek. Ky veprim ishte nė kundėrshtim me Kishėn Katolike e cila ndalon pėrkthimet e ungjijve nė ēfarėdo gjuhe, kurse ungjijt e autrizuar tė tyre ishin tė lejuar vetėm pėr shtresėn priftėrore. Derisa ungjilli i pėrkthyer nga Ulfilasi nuk ishte njėri nga ungjijt zyrtar, ai u bė edhe mė i urrejtur. Tani, tė njėjtat pergesa qė kishin qenė ndėrmjet nazarenėve dhe Paulinianėve, ishin paraqitur ndėrmjet pasuesve tė Ulfilasit dhe anėtarėve tė Kishės Zyrtare. Gjatė tre shekujve, Kisha Zyrtare bėri tė pamundėrėn pėr tė eleminuar Arianizmin nė Evropėn Jugore, nė atė masė qė kishte vepruar pėr eleminimin e Donatistėve dhe Arianėve nė Afrikėn e Veriut.
Influenca Ariane nė Konstantinopol u shua. Katedrala e tyre Shėn Sofia u muar nga kisha trinitare, kurse tempujt arianė u mbydhėn ose u konvertuan nė kisha trinitare. Theodosiusi filloi presionin nė tė gjitha vendet ku dominonte Arianizmi. Vetė Ulfilasi u shpall heretiku mė i rrezikshėm , sepse ai gjithnjė kritikonte gjestet e Perandorisė nė Konstantinopol dhe thoshte se ata nuk janė adhurues tė Zotit por tė pa Zot...[73]. Ai definitivisht besonte se vetėm ata qė janė ndjekės dhe pasues tė mėsimeve tė Jezusit mund tė quhen kristijanė tė vėrtetė, tė gjitha konvertimet tjera nuk janė Kishat e Zotit, por senagogat e djallit. Para pėrfundimit misterioz tė Ulfilasit, nė shtratin e vdekjes, ai kishte pohuar: Unė Ulfilasi, besoj me zemėr e pohoj me gojė, pėr Zotin tim, besoj se ekziston vetėm njė Zot, vetėm Ati, i pa fillim dhe i padukshėm... [74] Nga njė dokument i shkruar nga Axentius, Bishopi i Milanos, qė u zbulua nė vitin 1840, e pranon Ulfilasin si Predikues i sė vėrtetės.[75].
Koncili i Konstantinopolit, pas vdekjes sė Perandorit Valens (qė ishte arian), pėrfundimisht i dha Shpirtit tė Shenjtėstatusin zyrtar si pėrbėrje e tretė e konceptit trinitar dhe ratifikoj kėtė doktrinė si Ksristijanizėm Ortodoks [76].
Vetėm ata qė pranuan trinitiarizmin u lejuan tė qėndrojnė, kurse ato qė refuzuan u detyruan tė tėrhiqen drejtė Veriut. Deri nė vitin e vdekjes tė Theodosiusit, u detyruan tė tėrhiqen tė gjithė. Gjatė kėsaj kohe, e gjithė literatura e shkruar nė gjuhėn gotike u zhduk [77].
Persekutimet e Visigotėve nga Theodosiusi, jo vetėm qė pėrkufizuan rrolin e perandorit, por ndikuan qė feja ariane tė pėrhapet mė shmė drejtė Perėndimit. Pasarardhėsi i Theodosiusit Arcadiusi, ua ndaloi tė mirat jetėsore visigotėve tė mbetur. Kjo u bė shkak i njė revolte tė madhe, tė cilėt tė kryesuar prej Alarikut (370-410) revoltuan dhe formuan mbretėrinė e pavaruar prej Thrakisė nė Argos dhe prej Athinės nė Sarmium. Arkaiku vėrshoi drjetė Italisė, nė vitin 401 mundi ushtrinė romake katolike dhe pushtoi Romėn. Sipas Agustinit, Alariku kishte dhėnė urdhėr qė asnjė kishė katolike tė mos shkatėrrohet, por tė sigurohet azili pėr tė gjitha ato. Jeta e qytetarėve ishte e mbrojtur nga terrori e konfuzioni i opozitarėve. Nderi i femrės mbrohej me ligjė. Murgeshat katolike i morėn nė mbrojtje ushtarėt e visigotėve [78].
Pas vdekjes tė Alarikut (410), mbretėria e tij nuk qėndroi mė shumė se tetė vjetė. Pa lider tė fortė, visigotėt u pėrēanė dhe u thyen nga ushtria Romake. U detyruan tė vėrshojnė drejt prendimit nė Gaul e Spanjė dhe mė tutje tė pėrhapin fenė ariane.
Pas vdekjes sė Wallias, biri i Alarikut Theodoriku, sundoi Gaulin Perėndimorė pėr 32 vjetė (419-451). Dy vajzat e tija i martoi me mbretin e Suevit dhe me mbretin e Vandalėve dy fise kėto qė gjatė sundimit tė tij kishin okupuar Spanjėn.
Kah fundi i mbretėrimit tė Theodorikut, Atila nė krye tė Hunėve, invadoi Evropėn. Eshtė thėnė se Ku shkelė kali i Atilės, nuk mbinė barė. Hunėt, tė kryesuar prej tij, u shtrinė pėrmes Persisė ndėrmjet viteve 430-440, derisa nė vitin 441 u ndodhėn nė kufijt perėndimor tė Perandorisė Romake, gjė qė detyroi ato tė nėnshkruajn marrveshjen sipas sipas sė cilės romakėt u detyroheshin me taksa tė rėnda nė ushqim dhe tė mira materiale [79].
Mė pas, nė betejėn qė u bė nė Kalon, ndėrmjet forcave tė Atilės qė zbriti pėrmes Hungarisė dhe forcave tė Alarikut e Artiusit nė vitin 451, nga tė dy palėt humbėn jetėn 162.000 300.000 njerėz. Theodoriku u vra, ndėrsa biri i tij Torismund mori sundimin.Nė vitin 452, Atila pushtoi Italinė u martua me princezėn e Romės Honoria dhe natėn e dasmės (453) nga alkooli vdiq [80].
Vdekja e Atilės i la italianėt nė konfuzion tė madh. Visigotėt arianė depėrtuan drejt jugut. Theodoriku qė sundoj gjatė viteve 453-466 pėrhapi mėsimet e Ulfilasit dhe gjatė sundimit tė tij ata depėrtuan nė Spanjė, vend qė atėbotė ishte zhytur nė korrupsion. Vendi ishte nė dorėn e aristokratėve romak tė cilėt jetonin nė komoditet nė kurrizė tė tė varfėrve qė njėkohėsisht ishin edhe robėrit e tyre. Taksat e rėnda e deturuan popullatėn tė vendoset nėpėr pyje dhe tė formojnė banda tė mėdha rrėmbyese.
Vandalėt nuk qėndruan gjatė nė Spanjė. Ata vėrshuan drejt Afrikės Veriore, u bashkuan me Donatistėt e Arianėt qė i kishin shpėtuar persekutimeve tė Theodosiusit. Pėrmes kėti unitarizmimi, Afrika e Veriut u ngjall edhe njėherė, ndėrsa Suevitė mbetėn nė Spanjė [81]
VANDALET
Persekutimet e donatistėve qė filluan me Konstandinin vazhduan edhe prej Theodosisusit dhe Honoriusit. Titulli i pestė i librit tė gjashtėmbėdhjetė tė Kodit Theodosian vendosė ligje tė rrepta perandorake kundėr donatistėve [82].
Shumica e donatistėve preferuan vdekjen nėn unitetin e Zotit mbi besimin e dhunshėm nė qetėsi. Nė shenjestėr tė persekutuesve ishte shtresa udhėheqėse e tyre. 300 bishop dhe dia mijėra priftėrinj u larguan prej kumoniteteve tė tyre dhe u dėrguan nėpėr ujllesa tė ndryshme. Vetėm tentimi i tyre pėr tu kthyer nė Afrikė, u kushtonte jetėn.
Gjatė sundimit tė Perandorit Justinian, tė gjithė ata qė kishin refuzuar tė pranojnė krishterimin trinitar, e qė kishin mbetur tė pazhdukur, u vranė. Bishopit tė kishės zyrtare iu dha titulli inkuizitor i fesė, titull ky qė u pėrdor mė parė pėr Theodosiusin e mė vonė pėr ikuizionistėt spanjol. Ka qenė detyrė e tij tė vėrtetojė se eleminimi i heretikėve, do tė jetė pėrfrundimtarė. Madje, jo vetėm kristijanėt unitarianė, por edhe hebrejt, samarianėt e pjestarėt e sekteve tė vogla kristijane, sidomos nė gjysmėn Lindore tė Perandorisė Romake, pėsuan kėtė valė persekutimi, shpata e tė cilėve preu kokat e mijėra njerėzve. Nė kredon Justiniane, vrasja e pabesimtarit (heretikut) nuk konsiderohej vrasje [83].
Persekutimet ekstensive tė kristijanėve unitarianė, zvogluan numrin e tyre, por besimin nė Njėsinė e Zotit nuk e shuan dot. Atyre u lindi njė diell i ri i besimit qė mėsonte Njėsinė e Zotit dhe me shpejtėsi tė madhe u pėrhap nė gjithė botėn. Ai ishte Islami.
Vazhdon nė pjesėn e dytė..
|
|
